O pasaxeiro

O  pasaxeiro  estarrece. Un frío mesto enche a habitación da pousada castelá. Quen lle mandara? As chamas van esmorecendo e as derradeiras muxicas danzan polo aire. Nin leña lle dera o dominus domus. Nos seus ouvidos, aínda o Cantábrico resoa cunha nostalxia ferida.

 

Nin prendera a luz no cuarto, por precaución. Teña coidado, dixéronlle, que pode haber bandidos e rebeldes pola serra, que baixan de Navacerrada para roubar años e carneiros. E de que terei eu medo, respondeu o pasaxeiro, se eu non son nin año nin carneiro? Os outros riron a cachón. Évos humorista o rapaz. Marcharon e deixárono.

 

Preocúpanse de balde, pensa para si, porque a guerra xa rematou. Está gañada; todo o mundo o sabe. Simplemente, Franco está a agardar que chegue eu a Madrid para asinar o parte derradeiro. Son imprescindible. Teño de estar na capital no intre da Victoria.

 

Anícase diante dos restos de lume, xa brasa tatexante, e susurra nun fío de voz: arume, faísca, padumeiro… e as chamas parecen revivir. Bullo, penasco, respiñeira… o aire arrequece e, nun estoupo, o lume prende. Demo co frío! Se chegasen os bandidos se cadra o pasaxeiro marchaba con eles, se tiveran polo menos augardente de caña, ningún coma o de Ventosela. Marcharía con eles se lle perdoaran a súa traizón.

 

Os tempos son chegados… cada vez que escoitaba aquela frase lembraba tela dita nun balcón de Ribadeo, diante dos Calvo e diante dos Sotelos. Liberdade para a Terra, a nosa Patria, que parvadeiras diría diante daquela xentiña, os mesmos vilegos que lapidaran ao marqués e que nestes intres estaban a lapidar aos seus herdeiros. Irían polo pasaxeiro, irían polo señorito galeguista do balcón. Non terminara o exército mouro de se alzar contra o governo republicán e xa estaba o noso amigo agochado baixo a mesa camilla dunha rebotica. Non lle perdoarán xamais. Volve suplicar ao lume: gaspallada, truma, xaruma, fronza... As chamas reaccionan ás verbas sagradas e fan quencer a súa cara dorida.

 

Quen fora quen de xulgar aos seus semellantes... El non pode. Aínda recorda o seu desterro naquela vila dos santamarteses; lembraba as clases que daba aos raparigos, que luxo de historia, para que estudiala se podes inventala. Pero nunca lle perdoarán os seus artigos na folliña local. Cando o Crespo lle dixo que a folla se chamaba “Era Azul”, o pasaxeiro respondeulle que por el engadiría na cabeceira: “y ahora es verde”. Verde que te quiero verde. Menos mal que o Crespo non…

 

Dáballe clase a un rapaz de Ponte de Mera: coñece a Ponte de Mera? Claro que lembraba a Ponte… o mitin de Castelao, tempos aqueles, con Villar Ponte e aquel de Sada, o Picallo, todos xuntos en Ponte de Mera. Camiño do mitin, pararan en Santa Marta a tomar un chiquito de viño de Betanzos, guindando polo aire folliñas volandeiras con soños galeguistas. O rapaz volveu preguntar e o pasaxeiro, para non ser máis que San Pedro, negou dúas veces. Á terceira, marchou a Vigo, onde ninguén lle coñecía. E de Vigo a aquel outro sitio; e agora a Madrid, que Franco non ten bardo que lle sosteña o loureiro na cabeza o día da Victoria. Matounos a todos, e alguén ten que escribir a Terceira do ABC no primeiro día de paz. Fuxidos todos de se mesmos, o pasaxeiro tivo que asentir e cargar co compromiso, con máis medo que noxo. Non lle saen do peito folgos para gabar a súa sorte.

 

Resúmese todo en eso? No medo? O pasaxeiro colle unha manta da cama, feita con agarimo maragato, e cúbrese os ombros. Prefire a palabra latina pavore, máis fermosa, que o mesmo Senescal dos Abruzzos a tiña como lema de batalla cando ían á guerra cos sabinos, e campeaba en escudos e gallardetes. Pero os sabinos entenderon mal a mensaxe, que para eles o pavore era unha galiña grande e vella, e vendo chegar aos cadetes do Senescal riron de boa gana daquelas tropas, que se chamaban a se mesmas pavores, de onde hoxe pavo, tropas que non poñían medo nen pavor en ninguén; tanto riron que os soldados deron media volta e marcharon avergoñados.

 

Todo sería pavor. Namentras el se preguntaba quen era, de onde viña e cara onde marchaba, as veirarrúas bulían de sangue amiga. Xa non ten bandeira. O frío faille titilar os dentes; daquela, fálalle de novo aos rescaldos: maruxo, fustanca, charamela, fiesca…, e unha nova cacharelada alumea o seu cuarto. Xa que non hai arume, que a lingua galega me quente.

 

Así falaba aquel mestre novo de San Adrián de Veiga, que o pasaxeiro coñecera nos anos de esperanza compostelán. Rapaz bravo, áxil de cabeza e corpo, que un día amenceu fitando ao ceo no camiño entre Viveiro e O Barqueiro. Mestre coma él. O corazón do pasaxeiro manifesta algunha dúbida no latexar; non pasa ren. A viúva do mestre foise despedir do pasaxeiro, que daquela andaba por Vigo. ‘Voume; non aturo máis todo esto, eu afogo…’. O noso amigo, aínda na lembranza do compañeiro morto, díxolle á rapaza que ficara, que se animaría naquela cidade de luz e silencio que, tamén na guerra, sabía rir na desgracia. Invitouna ao teatro, que aquela noite poñían unha montaxe musical, un sainete da súa propia autoría e certo éxito. Con todo, por máis que adoitaba orgullarse da súa obra, naquel intre, sentado no teatro a carón da viúva do seu amigo, todo lle semellou ao autor unha antroidada de mal gusto, unha mixiricada noxenta, e cada riso da platea resoáballe coma un disparo. Quentiños no García Barbón, afora morrían os irmáns.

 

Na mesma escada do vapor, ainda tentou que a rapariga repensara a fuxida: marchas para a Arxentina? Vai con ollo, que ao Seoane metérono preso en Demarchi, díxolle. A rapaza sorriulle e adicoulle un discurso trabado: ‘hai tempo que está ceibo, e anda a publicar cousas; es ti quen está preso nunha illa; eu non marcho, marchas ti; eu fico en Galicia, cos meus, ti es quen fuxe’ e engadiu en castelan ‘ahí te quedas’. E subiu pola escaleira do barco e desapareceu.  

 

O pasaxeiro aprendeu de memoria aquel último discurso. Sabíao tan de certo e marabilla, que non podería xurar se o escoitou no peirao de Vigo ou se, polo contrario, a súa conciencia o inventara de conxuro cos seus fantasmas máis adoecidos.

 

Abuiña, candeola, pulazo, arxa… o pasaxeiro queima as palabras da súa nenez. Xura esquencelas, pero non poderá. O fume do lar sae pola chimenea da pousada e toma unha derrota norte noroeste… as verbas queren repousar na terra na que naceran. A brisa turra de poñente, pero as cinzas das verbas que aloumiñan ao pasaxeiro collen un rumbo contravento enfiando, coma un ronsel de negrura, cara o berce onde repousaba á primeira larinxe que as pronunciara.

 

Estepas de Castela, quen lle mandara pasar a noite no medio de ningures; quen lle mandara. Despois dunha semana de primavera, as pereiras estaban aínda sen agromar. Temos inverno para rato, dixéralle o dono da pousada. Temos de todo para rato, contestoulle o pasaxeiro. O noso amigo toma, agardando o sono, o seu libro de notas; tería que comezar o seu artigo, que incluso o maxín máis feraz precisa de disciplina. Velaí o bardo, velaí o cantor da falanxe. A guerra rematou, brincade vós, corazóns atristecidos, que a aurora se ergue nunha nova mañá. O Falcón, sempre disposto para o consello e a suxerencia, propúxolle un título para o artigo: ‘En la hora primera’, hora de laudes, do novo día, de louvanza e acción de gracias no fin da guerra; o futuro é noso. O pasaxeiro tomaría boa nota da mensaxe.

 

Abre o libro de notas, colle un lapiz de carboncillo, afíano coa súa navalla e disponse para o que sería a súa entrada triunfal no universo literario madrileño: Villacastín, a vinteoito de marzo de mil novecentos trinta e nove. Tras un pequeno trasacordo, escomenza, con trazo moi miúdo e disperso, apenas letra a letra, a escribir o título: “En la hora final”. Suspira... sit mea terra levis mihi.