Sarridal

“Non podo estar de acordo. Comprendo a decisión que tomou Xosé e, dende unha perspectiva persoal, diríalle que a comprendo, pero foi un erro redondo e total.  Toda a dogmática da psicoloxía clínica aconsella que os episodios de estrés postraumático se superen nun entorno social e familiar amplo e rexo. A decisión de liscar para unha casa illada, na veira dun cantil sobre a praia, pode parecer moi romántica; créame, a cousa non pode rematar ben. O trauma pola ausencia dun ser querido non se acalma permanecendo ausente”. (Dr. Labarta Amicci, Catedrático emérito de Psicoloxía Clínica e Psicoanálise da Universidade de Deusto).

“Entrou no bar, pediu un café e bebeuno mirando cara o mar. Ben se vía que era da meseta”. (Camilo do Ermo, algueiro de Mazorgán).

“Chamoume Rubén e preguntoume se tiña a alguén na casa da Ribeira Grande. ‘Claro que non’, contesteille. ‘Hai un home que está a buscar un lugar onde ficar uns meses’, díxome. Moito non me gustou a idea. ‘Vai pasar frío, advertido quedas’, díxenlle. ‘Tanto lle ten, María, tanto lle ten’. Esas foron as súas palabras”. (María Ameixeiras, veciña de Loiba).

“Non podemos categorizar sobre os estados de dó producidos polo pasamento dunha parella; inflúen moitas circunstancias e non quixera frivolizar. No caso de morte inesperada, por exemplo, depende de se foi por culpa dun terceiro, por accidente fortuito ou por culpa da parella. Neste último caso, se o viúvo resulta ser culpable, por neglixencia ou por imprudencia, da morte do seu consorte, ou mesmo sen ser culpable pensa que o é, teremos a sintomatoloxía máis grave dunha mágoa que pode derivar, de non ser tratada, nunha patoloxía crónica. Isto sucede por antonomasia cando a morte é autoinflixida; cando a parella se suicida, a recuperación do viúvo é moitas veces inviable”. (Dra. Castellano Ramírez, directiva da Asociación Internacional do Teléfono da Esperanza).

“Non, eu non o coñecía de nada, veume recomendado por un vello amigo e atendino, claro está. Fun recollelo ao tren e foi moi amable comigo. Conseguíralle unha casa na Ribeira Grande e disque lle gustou. Moitas veces téñoo visto pola vila. Baixaba nunha bicicleta que María lle deixara. As veces viña buscarme ao xulgado polo mediodía e iamos tomar uns viños. Como Xosé vivía só, nunca tiña présa. Aínda así, diríalle que cada día baixaba menos”. (Rubén González Salgueiro, funcionario do Xulgado de Primera Instancia e Instrucción de Ortigueira).

“Ninguén lle dirá cousa mala de Xosé, dígolle a verdade. Escóiteme tamén, tampouco non espere que lle digan cousas bonitas, non sei se me entende. Nunca sorría, por exemplo. A mín presentáronmo un día no bar; deume a man, apertouma ben, díxome ‘encantado’ e non amosou nin un dente. Non me gusta a xente que agocha os seus pensamentos”. (Xavier da Égua, tratante veciño do Viso).

“Un inquilino perfecto, non daba problema ningún. Apenas me chamaba cando se lle esgotaba o butano. Nunha daquelas chamadas foi cando me preguntou pola cometa. Disque levaba días vendo voar unha cometa na praia de Sarridal, ben á tardiña, e preguntoume quen podía ser. Nunhas tardes de febreiro? Non sei de ninguén capaz de facer semellante parvada”. (María Ameixeiras).

“A costa de Loiba ten varios areais de difícil acceso. A praia de Sarridal, na Ribeira Grande, é o máis largo de todos eles. Hai que descender por unhas chousas corgueiras cheas de toxos. Os veciños puxeron unhas cordas que axudan a baixar e, sobre todo, a subir. María de Loiba ten unha casa arriba, sobre o mar. A pendente é moi acusada, créame; se alguén ten a ocurrencia de baixar ao Sarridal para voar unha cometa, dende a casa de María se verá a cometa, mais non se verá quen terma do fío. Pero neste inverno bravo que temos, unha cometa… Penso que aquel home viu un corvo mariño grande, ou unha gaivota, que sei eu. Máis nada”. (Elvira Louro Mazaricos, profesora de xeografía, Instituto de Ensino Secundario de Viveiro).

“Cada vez viña menos polo bar. Un día baixou e trabamos conversa. Pregunteille pola cometa. Nunca máis volveu”. (Sindo García, taberneiro de Santa Marta).

“Unha tarde pasou por casa e fumos dar unha volta. Tiña mala cara. De primeiras non quixo dicir nada; ao final soltouno. Aparte da cometa, na bocanoite escoitaba dende a súa casa unha melodía, sempre a mesma, coma una letanía. A cantiga parecía vir do mar, pero en realidade non viña de ningures, estaba por todas partes. Que podía facer eu? Acompañeino á casa e demos unha paseata sobre Sarridal, non sei, supoño que para tranquilizalo. Vostede quere saber se escoitei a canción, claro… Pois mire, escoiteina. Non sei se foi real ou imaxinada; escoiteina claramente, escura, como medieval… Era case de noite; miramos os dous de fito en fito a ver de onde viría a música. Imposible. E direille unha cousa: mirei cara o mar e sobre as ondas pensei ver unha gran cometa vermella, ocre, case negra. E pareceume que a cometa esvoazaba, coma se fose un anxo batendo as ás. Sentín un arrepío por todo o corpo”. (Rubén González Salgueiro).

“Veu a miña consulta a por unhas receitas e así o coñecín. Tomaba ansiolíticos e cousas para a depresión. Como aquí hai pouco que facer, as veces quedaba na casa e falabamos de historias. Un día preguntoume por unha melodía que escoitaba cara á noite. ‘Acúfenos’, díxenlle. ‘Non, doutor, non é’. Teño un piano na casa, así que Xosé sentouse e fixo varios intentos. ‘Esta, esta’ dixo, e tocou a melodía. Pareceume fermosa. Teño unha aplicación no móbil que identifica cancións pero non funcionaba con aquela. Xosé comentou que era normal que o programa non a identificara porque el non a escoitaba tocada nun piano, senón probablemente nunha ocarina. Nunha ocarina? É difícil, contesteille, porque a ocarina non ofrece eses medios tonos que ves de tocar”. (Dr. Caamanzo Gutiérrez, médico de atención primaria, Ambulatorio de Ortigueira).

“Si, comentáronme aquela conversa. De feito, Xosé pediume opinión sobre o tema. Díxenlle a verdade; unha ocarina difícilmente da medios tonos, pero pode dar sen problema tonos sostidos ou en díese, dependendo da afinación. Xosé tocoume no piano a melodía que lle teimaba. Era ben xeitosa, semellaba de Cornualles ou galesa. Do díese, fa díese, sol díese… difícil. ‘Para que unha ocarina che dea esas notas con sinxeleza’, díxenlle, ‘tes que buscar algunha afinada en la’. Eu non tiña”. (Antonio Cambre Toure, da Escola de Gaitas, Ortigueira).

“Hai unha gran confusión ao respecto. As sereas non teñen cola de peixe, como se adoita pensar por aí. Para empezar, Ulises non as viu, apenas as escoitou, e Homero non as describe. Unicamente di sobre elas que vivían na costa, non no medio do mar. Quen primeiro nolas representa foi Apolonio de Rodas, quen nos di que as sereas son medio muller, medio paxaro, e teñen ás no lombo e voan coma as harpías. Así foron representadas as sereas durante séculos, voando no ceo. Non se sabe cando aparece a cola de peixe, mais aínda no final do dezanove se representan navegando no vento. Recoméndolle un cadro de John Waterhouse, ‘Ulises e as sereas’, precioso”. (Xacinto Fermosell Miranda, Catedrático de Literatura Clásica, Universidade de Huelva).

“Despois do que me pasou, tardei días en durmir. Non sei o que era, pero saber, sei o que vin. O que sexa, pero eu o vin. Quen saiba o que é, que o diga, eu non invento nada. Un día no bar Antón da Escola díxome que Xosé andaba buscando unha ocarina. Dígolle a verdade, estiven a isto nun infarto. Pregunteime quen lle podería ter contado a historia”. (Rubén González Salgueiro).

“Na hemeroteca da época hai unha reseña… moi breve, un recorte con ben poucos detalles. Fai disto cen anos xustos, nas costas de Loiba. O suicidio dunha muller. Seica se abriu unha enquisa xudicial, por ver se era un homicidio á mantenta. Non parecía; sería cousa de mal de amores... A muller espírase e deixara toda a súa roupa ben dobrada encol dunha rocha do cantil. Sobre a roupa, os zapatos. E dentro dos zapatos, un rosario, un anel e unha ocarina”. (Lois de Miguel García, redactor de La Voz de Galicia, A Coruña).

“Por alguna razón, non sei cal, conservabamos no arquivo do xulgado o sumario daquel procedemento, incluindo as pezas de convicción. Por antigüidade debería estar na Coruña, pero alguén o esqueceu e mire… Baixei con Xosé ao soto, co corazón nun puño, collimos a vella caixa e sacamos dela uns retais, uns zapatos comestos pola humidade e unha ocarina. Xosé tomouna, as mans tremíanlle de emoción, tapou todos os buratos e soprou. La. Estaba afinada en la. Xosé comezou a chorar”. (Rubén González Salgueiro).

“Eran unha chea deles. Veu Rubén do Xulgado, Antón da Escola, Xosé… Viñeron a casa sen avisar, coma nunha manifestación. Querían usar esta aplicación que teño para saber o nome da melodía. Xosé xa acadara a ocarina en la, así que fomos ao salón, sentamos, preparei o móbil e Xosé tocouna. Foi un momento moi especial. Hai certa música que aparece da nada, que te mira sin facer preguntas, que te terma da man e te leva a un niño segredo entre as ondas do mar. Cando rematou, ficamos todos en silenzo un bo anaco e mesmo esquecín que tiña o móbil canda min. Mireino. A melodía chamábase ‘La belle endormie’, una cantiga medieval normanda. A versión tradicional era unha balada de ocarina. Jean François Dutertre, con arranxo de zanfoña, púxolle letra noutra grabación posterior, moi coidada. A bela durminte, tocada cunha ocarina de cen anos. Pareceume todo moi evocador”. (Dr. Caamanzo Gutiérrez).

“Aquela noite acompañamos a Xosé ata a súa casa. Non lle direi que estaba contento, pero parecía liberado, non sei, reconfortado. Tanto, que pensamos que nos invitaría a pasar e tomar algo. Non foi así. Quixo despedirnos á porta da súa casa. Dinlle unha aperta, non sei por que” (Antonio Cambre Toure).

“En fin, empezamos a despedirnos, alí mesmo. Era xa de noite e facía frío; aínda así, demorámonos un anaco, falando. Entón escoitamos a canción. Non sei de onde viña, non mo pregunte. Era a mesma que Xosé tocara na miña casa”. (Dr. Caamanzo Gutiérrez).

“Mentres soaba a melodía, Xosé tomou a vella ocarina que levaba no colo e comezouna a tocar. Sincronizaron; a canción estaba por todas partes. O vento parou e Xosé foise camiñando cara Sarridal, tocando e tocando. Desapareceu na escuridade. Notamos como a melodía tamén se afastaba de nós, escoitabámola cada vez máis baixiño, ata que se fixo o silenzo total. Así rematou todo. Xa está. O corpo de Xosé nunca apareceu”. (Rubén González Salgueiro).

Recinto celestial

Valeiro. Outra vez. Con certo desdén, o mestre de cerimonias entregou as chaves do armario a Manuel, que as aceptou con xesto resignado. Por algunha razón misteriosa, Manuel comprometera certa ilusión naquel cumpreanos, pensando que a sorte lle cambiaría. Non foi así e Manuel regresou a súa habitación levando na man o chaveiro onde figuraba, por cortesía do administrador, a máxica cifra dos anos que cumpría. Sesenta. ‘Os anos que tes’, diríalle Mirfak, ‘son os anos que xa nos tes’.

Manuel vivía nunha pequena habitación do faiado coas paredes pintadas de beis. Xa o esquecera, pero Manuel tiña nacido naquela mesma peza. Cantas veces cando novo lle dixera á súa nai ‘mamá, lévame onde nacín’ e a súa nai conducíao por corredores e escaleiras ata a habitación do faiado. ‘Aquí naciches, meu ben’ e Manuel deitábase na cama e agochaba o naris na almofada. ‘Aínda garda o teu recendo’ dicía súa naiciña; ‘non cheira a nada’ protestaba Manuel. ‘Non percibes porque recende a ti’ contestaba aquela cun sorriso.

A casa era inmensa pero estrañamente acolledora. O edificio albergaba innumerables habitacións, todas moi pequenas e quencidas, a maioría sen xanelas pero todas con armarios. Manuel non coñecía todos os cuartos nin chegara nunca ao final dos corredores. Adoitaba dicir que non tiña tempo para andar dun sitio para outro, pero o certo é que a súa vida fora unha viaxe de preguiza en preguiza. ‘Non dan premios por camiñar’, dicía para xustificar que sempre rondara polos mesmos lugares, que lle resultaban agarimosos e coñecidos.

Manuel non se podía queixar; o seu cuarto tiña unha xanela no teito. Non todos podían dicir o mesmo. Cando a súa nai morrera, trinta anos atrás, tivo que deixar a grande habitación onde residía con ela, un par de andares máis abaixo; por sorte, recibiu en herdo a peza do faiado.

Cando a súa nai morreu, celebrou o funeral nunha capeliña da casa que non visitara xamais. Teitume alto e retablo escuro. Se cadra xa estivera alí polo pasamento do meu pai pero era moi pequecho e non lembraba nada. A Manuel gustoulle a capela. ‘Espero que cando morra’, pensou, ‘me fagan aquí o funeral’. Manuel orgullábase da casa onde vivía, grande e sen medida.  

No medio dun corredor inabarcable, que Manuel chamaba ‘o camiño do norte’, unha empresa montara décadas atrás unhas oficinas de contabilidade. O funcionamento da empresa provocaba que aquel tramo de andadoiro estivera particularmente ateigado de xente indo e vindo. Cando mozo, a súa nai conseguíulle un traballo de oficinista na empresa, así que Manuel apenas tiña que andar cen metros para ir da casa á oficina e da oficina á casa. Todo eran facilidades.

A súa vida repartíase entre o traballo e a habitación. Facía a compra nun par de tendas do terceiro andar e, alomenos unha vez ao trimestre, vía unha película no cine do quinto. Manuel non tiña amigos, non sendo una fermosa serpe vermella que mercara o pasado inverno nunha tenda do terceiro andar. Manuel gustaba de deixar a serpe ceiba pola habitación, e moitas veces tardaba tempo en atopala.

Na soedade da noite, Manuel observaba dende a cama as estrelas fuxidías e falaba con elas. Nas noites de xaneiro pasaba por diante da bufarda do faiado a súa amiga Mirfak, a raíña de Perseo. Manuel coidaba que Mirfak e máis el tiñan moitas cousas en común; en particular, pensaba, ambos os dous vivían pechados nunha habitación. Collinder chamou ‘cúmulo aberto de Alfa de Perseo’ a aquela habitación onde a raíña descansaba na compaña das súas damas e cortesás; os chineses, sempre máis mornos, chamárona o ‘Recinto celestial’. Deitado na cama, Manuel agardaba o tránsito de Perseo nas noites frías para parolar con Mirfak e compartir sucedidos e andrómenas.

O inverno pasado Manuel foi ao médico. Diagnosticoulle a enfermedade do esquecemento. O feito de esquecer non lle preocupaba moito a Manuel, porque non recordaba na súa vida nada especialmente merecente de ser lembrado, non sendo os seus cumpreanos. Manuel lembraba as festas da infancia, cando os veciños se xuntaban polo Nadal ou polas Pascoas diante das súas portas. Pero en especial recordaba con profunda señardade as deliciosas festas de cumpreanos.

Nos cumpreanos, a administración da finca organizaba dende antes do tempo escrito unhas marabillosas foliadas nas que o cumpreaneiro recibía un presente especial: tiña o privilexio de escoller para si un armario entre os centos e milleiros que había nas habitacións desocupadas. O que atopar nel, sería seu.

Cando neno, con que degoiro agardaba Manuel o día do cumpreanos! A casa era tan grande e tiña tantas pezas, e cada peza tantos armarios… Chegado o día, Manuel corría cara ao descoñecido cunha candieira na man, marchaba por corredores cegados na escuridade, subía chanzos de dous en dous e baixábaos de tres en tres, na procura atolecida dun armario de boa presenza nunha habitación abandoada. De neno, no armario que escollía ao chou sempre atopaba algo de valor: libros, xoguetes, roupa… pero nos últimos trinta anos todos os armarios que escollía estaban valeiros. ‘Outro ano será’, pensaba para si, pero o ano seguinte era igual.

Este ano que cumpría sesenta Manuel pensou que a sorte cambiaría. Cando o administrador lle convocou á celebración, armouse de afouteza e saíu decidido a non voltar sen nada, pero aos dez minutos estaba xa canso do xogo. Meteuse de contado nunha habitación que viu vacante e puxo a man sobre o primeiro armario que atopou. ‘Ben cedo fartaches’, díxolle o administrador.

De volta para a habitación, Manuel ceou en silencio. Gardou o chaveiro no caixón; xa tiña unha manchea. Os chaveiros eran diferentes pero as chaves eran idénticas. Manuel non reparaba, pero cada ano escollía o mesmo armario. Despois da cea, deitouse na cama e agardou a chegada de Mirfak polo leste, para falar un chisco das súas cousas.