Compostela

 Os templos érguense, pedra sobre pedra, como un presente á divinidade. Son un vencello entre os homes e os deuses, inspirados no devezo de chegarmos a ser coma eles. Relixión quere dicir tanto como ligazón, o fío que lía a urdime entre a realidade e o soño, o temporal e o eterno, a terra e o ceo. En Compostela construíron a igrexa máis fascinante da cristiandade, adicada o Ser Supremo; ben perto dela edificaron a casa dos sacerdotes e dos homes encargados de o coidar e louvar, e nesta casa alzaron outra igrexa. O traxecto dende o templo consagrado ás almas dos monxes e seminaristas ao templo consagrado á divinidade é o camiño entre o home e o deus, o camiño da vida.

Tal vez por esta causa, ambas dúas igrexas non se miran e aparecen radicalmente opostas, ofrecendo cada unha a imaxe invertida da outra. Mentres a Sé episcopal ofrécenos un ‘yang’ luminoso, cálido e expansivo, o ‘ying’ doutro templo, o segundo da cidade, nos devolve a imaxe dunha catedral de pel volta, en reverso.

As dúas igrexas están tendidas en paralelo na ladeira dunha lomba, pero mentres a Catedral, como manda o canon, ofrece a fachada cara poñente sobre as veigas do Sarela, esta outra igrexa amósaa cara levante; está construída ao revés. Como ambas están en costa, as dúas precisan de escaleiras de acceso, pero mentres a Catedral gózase dunha escaleira ascendente, símbolo da divinidade, a este outro templo virado do que vos falo accédese por unha escaleira descendente, símbolo do profundo, e non con chanzos rectos, dereitos e soleados, como a súa rival, senón con treitos curvos, escuros, eternamente húmidos, pechados sobre si, coma un útero estraño. Unhas escaleiras saen da terra; outras, ascenden ao ceo.  

Mentres a Catedral abraia cunha fachada en ascenso vertical sobre dúas torres de lume, esta outra igrexa ten unha portadiña horizontal, pesada, humilde, sen torre ningunha. Realmente, é unha igrexa sen fachada. Se a miramos ben, a fronte parece pertencer a un moble de nichos, coa súa ringleira de santos en formación. Eso é: semella case como un elemento decorativo interior que, por algunha causa, alguén decidíu sacar para fóra. Esta igrexa ten un retablo por fachada.

Sácase o interior para fóra e o exterior vai para dentro; ata aí chega o desafío da realidade construída ao envés. Ten algo de feminino esta igrexa tan humana. Fernando de Casas proxectou para este templo un retablo imposible: unha obra de prodixio que abandona a parede e se instala no cruceiro, deixando o coro detrás. Un portento barroco, exento e bifronte, recargado, alto, feito de orgullo e lume coma as torres que o mesmo autor alzou no Obradoiro, pero instalado todo no corazón da igrexa. Grazas a este enxeño, este insólito templo ten a fachada edificada no seu interior, confirmando a súa condición de reverso especular da súa veciña. Instalada no comezo do camiño, o retablo é o xérmolo en embrión das torres da Catedral, un óvulo fecundado de maxia, presto a rubir polas escaleiras de saída e agromar baixo a luz do solpor.

No medio do camiño que vai dende a igrexa dos homes á igrexa de deus, hai unha gárgola expectante agardando por min. É unha serea feitiña con rostro de muller, colar de pérolas, corpiño axustado e cola de peixe, tal vez coma a que escoitou Ulises de regreso a Ítaca navegando unha singladura semellante. Ten mirada de pedra, aberta e curiosa. Por Compostela teño visto, en tardes de choiva, as miradas máis fermosas do mundo e se cadra esta serea que me fita paseou comigo pola Ferradura algunha tarde de setembro. Esta mirada que me sae ao paso no camiño entre o útero e o parnaso apréndeme un espírito atlántico que enche as miñas branquias galegas; un ser no medio do camiño que non se quere definir: na historia da mitoloxía, a serea non é nin humana nin divina, nin boa nin mala, nin triste nin leda, non ofrece nin perigo nin agarimo. Simplemente agarda.

Cada vez que paso polo lugar, a serea mírame e fica como pensativa. Quero pensar que aínda lembra quen son entre os milleiros de turistas que atravesan a rúa sen a ver. Compostela soporta cada vez meirandes multitudes, pero mira para ben pouca xente. O meu temor, coreño e egoísta, é que a cidade non mire cara min cando regrese, non me recoñeza e non me diga nada, convertida xa nun mudo escenario de pedra con escorregada de maletas.

Star Wars no cabo do mundo

Na escena final da película ‘O despertar da forza’, Red acode a una illa deitada no medio do mar para rescatar a Luke Skywalker. A imaxe resúltame emotiva e poderosa, tanto pola impresionante maxestade da paisaxe coma polo significado do encontro: Luke leva anos apartado, agochado no cabo do mundo, morto para os seus camaradas. Co simple xesto de lle presentar á súa espada, Red prégalle ao heroe que retome a loita, que volva á vida. Como localización privilexiada para esta reunión, os productores de ‘Star Wars’ atoparon o lugar propicio: as illas de Skellig, na costa oeste de Irlanda, o umbral do paraíso.   

Fernando Alonso Romero (‘Santos e barcos de pedra’) recórdanos que nas noites de luar os vellos aínda ven as almas dos mortos en procesión sobre as rochas de Skellig camiño do mar. Terá que ser así porque o ceo dos celtas atópase máis alá do océano, no Tir na nÓg, onde o sol brila na noite e nos agardan os Tuatha Dé Danann. Os fisterras do oeste celta convertíronse daquela en lugares sagrados, por estar no sendeiro, na enfiada cara o edén. A xeografía axuda: estes sitios adoitan ter unha beleza abraiante como anticipo, como lóstrego apenas intuido dos campos eternos. Conforman o percorrido por onde todos haberemos de transitar un día.

Outros moitos fisterras conservan relampos de lendas semellantes: por exemplo, a illa dos vinte mil santos, Ynys Enlli, no extremo oeste de Gales, onde os galeses acodían polo menos tres veces na vida e mesmo se facían soterrar, porque vían alá a entrada da infinitude. Consérvanse relatos tamén da illa de Aval (para algúns a mítica Avalon) ou da illa Tevennec, tamén na Bretaña, destino das almas dos defuntos.

O fermoso traballo de Alonso Romero, presentado no congreso internacional de estudos celtas en 1987 e misteriosamente esquecido nos libros sobre Santo André de Teixido, explica como a peregrinación ao oeste é un mito ancestral dos celtas. Adiantala en vida supoñía aforrar a ingrata laboura de facer o traxecto unha vez morto, con risco de se perder na xeira. O autor recolle vellos relatos portugueses vencellados a Compostela, que urxían a peregrinación a Santiago para que a alma, unha vez esgallada do corpo, recoñecera o camiño ao paraíso. Ou a sorprendente cadeira de Ronan, en Douarnenez (Bretaña) onde, en palabras de Anatole Le Braz, transcritas tamén por Alonso Romero, celébrase unha romaxe cada seis anos na que debe ir todo o mundo, porque quen non acode en vida terá que pasar por alá penosamente unha vez morto. Cómpre ter feito o camiño estando vivos, para facer o noso tránsito ao máis alá máis doado e sinxelo.

Interpretada nesta tradición milenaria, o Santo André de Teixido preséntasenos como o destino por antonomasia: aí está a derradeira porta, a fronteira dos mundos, un limbo intersticial, un lugar ben axeitado para atopar a un héroe mítico coma, por exemplo, Luke Skywalker.

A preguiza

A culpa é miña. Recoñecerei, como dato previo, que non sempre os actos teñen motivos; hai veces que facemos cousas sen razón ningunha. E aínda é máis frecuente que as nosas omisións carezan de xustificación. Abstémonos de actuar simplemente porque non damos atopado o momento, o xeito, o interese... Como sabemos, dos sete pecados capitais hai tres referidos ao corpo cuestionado como obxecto de pracer; dos tres pecados carnais, a preguiza é o máis ruín e inxustificable.

La dame de mes pensées, que cantaría Brassens, pregúntame por que deixei de escribir neste blogue. Tal vez por preguiza, por desleixo, por isa procastinación da que tanto falan. É posible que a razón fora non me chegar o eco das redes, non escoitar a ninguén ao outro lado. Este será un motivo trampulleiro e miserable, porque remite a outro dos severos pecados capitais: a vaidade. ¿E non será que a preguiza é o reverso tenebroso, ou non tan tenebroso, da vaidade e da avaricia? Deus convócame a unha escolla sen saída: persoalmente, dame preguiza ser vaidoso, e de tan pouco avarento son un preguiceiro. Confiarei na vaidade para me salvar.  

En realidade, non escribo para que me lean. Máis ben escribo para aprender, para ordenar ideas, para buscar o fío dos meus propios pensamentos. Por iso me contradigo tanto, por iso cometo tantos erros, por iso cambio de opinión, por iso me resulta tan odioso lerme a min mesmo, porque non podemos falar cun espello, e moito menos agardar unha resposta intelixente da imaxe reflectida nel.

Pero as veces alguén te escribe e o enfoque cambia. De súpeto te chega un eco lonxano, unha lembranza, e miras todo dende outra perspectiva. Alguén te chama e, que sei eu, agora si que paga a pena escribir, por máis que os teus leitores non enchan unha aula de primaria. Pasoume o domingo pasado, cando o móbil me sorprendeu cunha mensaxe fascinante. Deixádeme que volo conte (ou, para ser precisos, deixádeme que mo conte).

Hai alguns anos, redactei un pequeno traballo para a revista Terras de Ortegal. Dende logo, non son historiador, e as miñas aventuras nesta silveira foron máis ben penosas, pero sentín un compromiso persoal de escribir sobre algo ben concreto: a estadía de Álvaro Cunqueiro en Santa Marta de Ortigueira entre 1937 e 1938. Ben pouco tense escrito desta estadía: nin a clásica biografía de Armesto Faginas nin, sobre todo, o libro de entrevistas recollidas por Ramón Nicolás daban moita información sobre aqueles meses de tebra e noite que anticipaban unha escuridade máis tépeda. Non obstante, malia a súa brevedade, a visita de Cunqueiro á Vila resultou un fito fundamental na súa vida, por supoñer o primeiro chanzo dunha labor de periodista que o levou a escribir na terceira páxina do ABC o primeiro de abril de 1939, o día en que remataba a Guerra Civil.

 En fin, aí quedou a cousa. Non sei se o traballo me saíu ben ou mal porque non o volvín ler. E aquí ven a historia da mensaxe que recibín o pasado domingo. O meu curmán Xosé María, sempre tan atento, escríbeme para me dicir que está a ler unha biografía de Alvaro Cunqueiro, chamada “Alvaro Cunqueiro, Sueño y Leyenda” que saíra do prelo hai uns meses. Confeso que, mergullado noutras leiras, nin me enterara. O autor é un melillense, ¿que vos parece?, chamado Antonio Rivero Taravillo. Máis de cincocentas páxinas profundando nunha vida, nefecto, de soño e lenda; un libro fermoso. Pero o meu curmán non me escribía para falar da aparición do libro, senón para me informar (penso que tamén cunha miga de sorpresa) que Rivero Taravillo me citaba persoalmente, incluíndo o meu traballo en Terras de Ortegal na bibliografía consultada para a súa magna obra.

Velaí a vaidade que sobarda a preguiza. Parecerá unha cousa absurda, un misterio de vanalidade, unha miragre fútil, pero que alguén me teña citado resúltame extraordinario. Non tiña recordo de que alguén me citara nalgures, así que, de súpeto, fíxose a luz. Debo de pensar que o meu ‘índice h’ se multiplicou por infinito e máis alá. Literalmente: para pasar de cero a un, tes que multiplicar o cero infinitas veces e aínda non chegas. Os escritores existimos únicamente nas bibliografías, e ser citado unha soa vez compénsao todo. A cita trasládame, co seu pulo creador, ao mundo dos que vivirán sempre. Vencellar o meu nome, a partir deste dato modesto, a biografía de Cunqueiro é un prodixio que nunca puiden nin imaxinar.

Así que onte, luns de coresma, quixen localizar a Antonio Rivero para lle agradecer fondamente a mención, e tal vez preguntarlle quen lle facilitara un exemplar da revista, nada doada de atopar. Pero non puiden. Antonio morrera no pasado mes de setembro, vítima dun cancro de pulmón. ¡Que estúpida ignorancia! “Demasiado pronto, demasiado tarde”, escribíu Saramago cando morreu Miguel Torga. Antonio era case da miña idade; levábamosnos tres anos, así que de nacer en Ortigueira teríamos compartido moitas cervexas tras o solpor. Pero xa é tarde para contactar, para falar, para lle dar as grazas, non soamente polo seu interese por un home de maxia como Cunqueiro, senón polo detalle de engadir o meu nome entre os autores “citables”. Ben é certo que, por un trasgo da imprenta, o meu nome de bautismo ven referido nun estraño italianizante como “Carlo”, pero tanto me ten. Non me importa. Se cadra, dentro duns séculos, algún estudoso de Cunqueiro se pregunte quen sería aquel italiano de apelido suizo que sabía da viaxe de Cunqueiro a Santa Marta. Coa súa intriga, abóndame. Non preciso máis.

O que me doe íntimamente, cando leo que o libro foi o traballo póstumo de Antonio, no que estivo a traballar mentres o cancro lle roía a vida, é non poder trascender o tempo e trasladarme a esas xeiras de traballo nas que o autor, xa doente, profundaba nos papeis e lía en soedade documentos para rematar o libro. Dóeme a tarde na que me leu.

Dóeme a tarde na que me leu sen que eu, agora, lle poda contestar e agarimalo cunha aperta.

Así que si. A próxima vez que la dame de mes pensées me acuse de non escribir no blogue, contestareille que ten toda a razón no reproche, e que non teño excusa. A vida nos aprende que hai que botar folgos, e perder o tempo escribindo porque, no fondo, sempre que un escribe para si está a escribir para os demáis. Non lograremos a eternidade literaria pero, a lo menos, acadaremos un esquecemento en boa compaña.