O eco

Moitos anos despois, cando viu a esquela de Lola na Voz de Galicia, Carlos recordaría vívidamente a excursión que fixera co seu padriño polas terras de Caldelas. O padriño foino buscar aquel día, coma sempre sen aviso, co seu inmenso coche botando fume por toda a eira, chamando a voces polo dono da casa. Entrou na cociña coma se fora un marqués, un habaneiro de pro, un señor, sentou e pediu un zume de laranxa. ‘Quen quere vir comigo a unha excursión científica?’ e os rapaciños correron a se agochar baixo as camas. Carlos tiña dezasete años e non estaba para as parvadeiras dos irmáns. A súa nai turrou del mentres contestaba: ‘aquí o Carlos quere ir contigo, padriño’. Que remedio!

O padriño tiña o feitizo propio dos seres insoportables: divertido, canalla, coraxudo e cruel. Dicía ser enxeñeiro e inventor, e de certo que non aforraba en cacharrada diversa, artiluxios estrafalarios, trapalladas, bobinas, matraces, fíos eléctricos. Carlos montou no coche e dende o asento puido advertir no xesto de despedida da súa nai un certo aceno de acougo, vendo como aquel home se afastaba contento.

‘Que tal che vai no instituto, Carlos?’ preguntou o padriño. O interpelado estivo a piques de mentir pero, por unha razón descoñecida, era incapaz de facelo cando lle chamaban polo seu nome; non estaba afeito a tal cousa e o padriño falaba así de seguido. De maneira absurda, o vocativo premíalle á pregunta un tono de dozura que sorprendía a Carlos, como se lle parecera estraño que alguén soubera o seu nome, que alguén reparara nel.

‘Regular’, contestou con honestidade. ‘Iso está ben’, replicou o padriño. ‘E algunha rapaza no horizonte?’  ‘Bueno, tanto como no horizonte…’ O padriño riu. ‘Como se chama, Carlos?’ O rapaz suspirou. ‘Chámase Lola’.

A viaxe foi moi longa; cambiaron de conversa varias veces e outras tantas o padriño regresou a Lola. Carlos, moi incómodo, foille contando que era compañeira de clase, unha nena ben bonita, pero que aínda non lle confesara o seu amor nin a rapaza sabía nada do seu interese. Para evitar as chufas do padriño, non lle dixo a verdade: que Lola era o amor da súa vida. Ao final, atribulado polas preguntas, deu por quitar do peto unha fotografía da rapaza que gardaba con agarimo na carteira, sacada no almanaque do instituto. O padriño, sen deixar de conducir, tomou a foto coa man dereita e, ollándoa a relampos durante un anaco, concluiu coa súa sentenza inapelable: ‘esquécea’.

‘Non che gusta?’, preguntou Carlos sorprendido. ‘Pero ti a viches ben, meu rapaz?’ Un silenzo incómodo seguiu á contestación do padriño. Pola esquerda veían as ruinas do castelo de Maceda entre castiñeiros; cruzaron cunha parella montada a cabalo como vellos fidalgos doutro tempo. O padriño pareceu intentar unha cantarea: ‘Sei troppo bella, Tosca, e troppo amante… gústache a ópera?’. Carlos negou coa cabeza. ‘Verás, non te anoxes pero ti te miraches no espello? Es un bo mozo, terás un futuro ilusionante; sei polos teus pais que es moi intelixente, pero a intelixencia inclúe a habelencia de coñecer as túas limitacións, entendes?’ ‘Non entendo nada, padriño’ sorriu Carlos.

‘A rapaza non é ben bonita, como dis; é un prodixio de muller, e ti, que non es quen de fritir un ovo, non tes nada que facer con ela. Non me malinterpretes; sabes que o que digo é verdade, porque es listo e coñéceste. Polo demáis, a intelixencia tirou de ti todo xesto de soberbia, que é pecado mortal e capital, e non me dirás, meu querido, se non hai que ser moi soberbio e andar pagado de si para pensar que unha muller coma esa vaise conformar cun mociño coma ti. Troppo bella per te. Pero non te amoles nin a tomes comigo’.

Carlos protestou confundido: ‘e por que non podo querela?’ O padriño non tivo piedade. ‘Podes querela, claro, e moito, pero entón será tanto pior para ti. Canto meirande é o amor, tanto máis se afasta. Canto máis se ergue á figura da amada, tanto máis nos abaixamos nós, tanto máis inmerecentes nos temos para acadar a súa altura. É normal; pasoume algo semellante a min tamén. Pero esta muller… Faime caso. Tanto devecemos pola dona do noso corazón, tanto queremos que sexa feliz, que desexamos para ela algo mellor que nós mesmos; é normal. Por iso non lle confesaches o teu amor, por iso non llo confesarás nunca’.

Carlos non contestou. A conversa xa non lle interesaba; virouse cara a xanela e quixo atender a paisaxe de outono que se tendía ante el. Un recendo a vendima e castaña, a lareira acesa, a néboa no Rodicio, a figueira brava, un recendo a frío… O padriño cambiou de tema e empezou a falar dos seus últimos experimentos, ante o fastío e ausencia do afillado. Ca súa voz monocorde falou dun espectacular descubrimento, froito de anos de estudo, que pretendía demostrar nas ribeiras sagradas do Sil. Atazanado por un nó na gorxa e unha nube espesa entre os ollos, Carlos andaba ben pouco interesado no conto do padriño, que relataba historias de misterio e drama.

A teima que lle quitaba o sono á aquel home era a enxeñería do eco, aquel intrigante atributo do son que lle facía viaxar no espazo e regresar á súa fonte. Segundo contou, existían informes técnicos, en parte segredos, que profundaban no análise molecular das ondas sónicas e que levaban a conclusións sorprendentes; entre outras, a evidencia de que o son permanecía no aire un tempo ilimitado. Aquela tese fora desenvolvida polos vellos teóricos do século dezanove, convencidos de que o berro que regresaba tras ecoar no monte nunca desaparecía de todo; o son rebotaba indefinidamente entre os rochedos cunha intensidade decrecente, ata se convertir en inaudible. Estudos soviéticos certificaban, nefecto, que este decrecemento na audición respondía a una fórmula matemática cunha curva asintótica que tendía a cero pero que, tras diversas conxeturas, non estaba demostrado que o acadara nunca, respondendo á teoría clásica do límite da función. Daquela, para seguir escoitando o eco non precisaríamos máis que contar co instrumental axeitado. O padriño amosoulle a Carlos unha revista norueguesa onde se explicaba como un técnico de Oslo rexistrara e gravara no fiordo de Stavanger o eco dun berro emitido tres días antes; e aínda había rumores de enquisas chinesas que falaban dunha máquina que rexistrara ecos de sons emitidos quince días atrás.

Carlos atendía ás explicacións entre a desidia e o desinterese. Con moito coidado gardou a fotografía de Lola na carteira; sabía que o seu padriño tiña razón: xamais lle diría nada, nunca lle confesaría o seu amor. Tiña devoción por aquelas guedellas asilveiradas, por aquel sorriso loiro, pola súa forma de andar. A súa raíña merecía un rei, nunca menos.

O padriño seguía a falar das súas historias, comentándolle que el mesmo, baseándose nos principios acústicos estudados, sacara do maxín unha fórmula de gravación moito máis afinada e perfeccionada que aquela escandinava, e que estaba en disposición de rexistrar ecos producidos trinta ou cincuenta anos antes. Carlos pensou que toleara, pero o padriño insistiu: ‘imos facer un experimento, xa verás’.

Chegaron á ribeira do Sil, perto de Castro Caldelas. Aí mesmo, nun lugar chamado Fontao, o padriño baixou todo o instrumental que traía consigo; despois guiou a Carlos a unha pena sobre o canón e díxolle: ‘eu baixo a Doade que quero rexistralo todo; ti agarda un anaco e dentro de dez minutos berra, ti berra ben alto, vale?’. O padriño desapareceu cun par de aparellos ao lombo; Carlos agardou, agardou  mentres o vento lle daba na cara, un voitre planeaba ao lonxe e o recordo dos pequenos ollos de Lola lle ferían coma un coitelo azul. Pasado o tempo, Carlos púxose en pé e con todas as súas forzas berrou a súa culpa: ‘Lola, ámote’.

Dalí a ben pouco regresou o padriño: ‘Perfecto, Carlos, todo perfecto’. ‘Graváchelo?’, preguntou inquedo o rapaz. ‘Non, non, que o experimento non é tal; o que fixen foi rexistrar neste fonómetro os vectores precisos do teu berro, as coordenadas exactas que me permiten telo perfectamente localizado, entendes? Agora, si volvemos en cincuenta anos, estes vectores nos permitirán resgatar os últimos movementos das moléculas que alteraches con teu berro, e poderemos volver a escoitalo’. ‘Menuda chea de parvadas’, pensou Carlos.

Non pronunciou verba en toda a viaxe de volta; non perdoaba os comentarios do padriño, que cairan na súa alma coma o sol cae no horizonte traendo a noite. Xa en casa, deitouse e propúxose esquecer toda aquela excursión malfadada, cousa que conseguiu de contado. Non obstante, foi incapaz de esquecer o discurso do padriño porque, ben no fondo, sabía que estaba no certo. Nas semanas seguintes comezou a evitar a Lola ata que a rapaza esqueceu o seu nome.

Así pasou tempo e tempo, ata que trinta e cinco anos despois un carteiro chegou a casa de Carlos traendo un voluminoso paquete. Na carta que o acompañaba, alguén lle informaba da morte do padriño e da súa derradeira vontade de que o seu instrumental pasara ao seu afillado favorito. Dentro do paquete Carlos atopou todos aqueles trebellos que cargaran no coche anos atrás, xunto cunha libretiña con notas.

‘Teño unha reunión urxente en Ourense’, dixo á súa muller. Cargou o paquete no coche ás présas e sobre a tardiña chegou a Fontao. Na mesma pena onde berrara anos atrás desembalou o instrumental e, seguindo cun detalle de reloxeiro todas as instruccións impresas na libreta, fixou no aparello as coordenadas do berro, colocouse os auriculares, puxo a máquina en funcionamento e tendeu as redes da espera.

Non escoitou nada; comprobou os axustes, agardou varias horas, pero todo foi en van. O seu berro inútil e maniño desaparecera.

Non hai perda comparable á do que nunca se tivo; o padriño nunca llo dixera. Entrando a noite, estarrecido de frío, apagou a máquina e bagoou en silenzo.

 

A loba

          Fernando esperaba. Na habitación do hospital, sentado xunto a súa nai, agardaba pola morte; non tanto a súa propia senón máis ben a morte da nai, que xa naufragara todas as batallas da vida. Cando agardamos pola morte apenas temos a esperanza de non sermos molestados por ninguén, o dereito a ser invisibles e etéreos, o dereito a non existir. Neses intres de esgazo, aínda se alguén nos quixera inquedar con algunha boa nova, como que o doutor errara na diagnose e a morte non chegaría a súa cita, incluso aquela intromisión feliz perturbaría o noso ánimo. Fernando quería estar só, apenas el mesmo e a súa nai nun diálogo imposible.

Non lle deixarían en paz. No ambiente xélido e grisallo do hospital, cun sopor de brétema embafada de aluminio anodizado, abriuse a porta da habitación e apareceu unha visita, unha visita a horas tan estrafalarias. Unha muller, dona dun poderoso perfil aproado por unha nariz perfecta, entrou no cuarto e, ignorando a Fernando, ficou de pé diante da cama da moribunda. Antes de que Fernando puidera dicir nada, a muller comezou a chorar dun xeito desconsolado, agochando a cara nas mans entre tenras e rítmicas  convulsións de peito. Como Fernando non sabía que facer, carraspexou para sinalar a súa presenza. A descoñecida, sorprendida, xirouse cara el desfacendo o perfil inmaculado e mirouno por uns instantes incertos cunha fonda mirada azul celeste que Fernando non soubo interpretar. É o misterio que xa cantara Homero diante das sereas: canto máis transparente é unha mirada, máis opaca resulta; os ollos azuis interpélante, reclaman, queren saber de ti, pero ao mesmo tempo protexen a alma do seu dono tras dun velo invisible pero eficaz. Fernando preguntoulle se era amiga da súa nai enferma. A muller pareceu que ía dicir algo, abriu a boca e, trocando o xesto, murmurou que se confundira de habitación e saiu de contado, case correndo, deixando suspendido no aire o breve trazo dunha cabeleira loura.

Na escura soedade da habitación, co murmurio de fundo do respirador automático, Fernando seguiu a falar ás caladas coa súa nai en coma, relatándolle todos os seus segredos de mocedade. Tanto ten que os saiba agora, pensaba, pero non quero que morra ficando eu de mentireiro. Unha hora máis tarde entrou o enfermeiro de rolda e Fernando comentoulle a visita da descoñecida pedíndolle que vixiaran un pouco a xente que entraba, que a súa nai estaba a morrer; o enfermeiro prometeulle que andarían máis atentos. Cando estaba xa para marchar, o enfermeiro levantou a mirada do historial médico e preguntoulle a Fernando o nome da súa nai. ‘Non lle quero molestar’, engadiu o enfermeiro, ‘teño a historia e aquí ven como se chama; pero veume a cabeza que, por unha casualidade, a súa nai leva o mesmo nome que a viúva de Paco Manteigo, así que…’. Fernando mirou para o enfermeiro quen, despois dun breve instante, marchou sen resposta. Fernando suspirou; non lle deixarían tranquilo nin tan sequera naquel momento.

A noite pasou de vagar entre sombras de nostalxia e lembranzas feridas. Fernando adormecera ata que, xa no mencer, alguén lle tocou no ombro. Acordou sorprendido. ‘Disculpe, non lle pretendía espertar’. O home non vestía uniforme nin levaba praca, pero antes de entreabrir medio ollo Fernando xa sabía que o intruso era un policía. Teñen una forma especial de tocar á xente no ombro; quen sabe se lles aprenden na escola. ‘É vostede doutor?’, preguntoulle Fernando por disimular. ‘Non, disculpe’, contestou o intruso, ‘eu apenas vin para lle facer unhas preguntas á súa nai’. Amosoulle brevemente unha praca de detective. Fernando torceu o xesto; apuntando co queixo cara a moribunta, murmurou ‘…pois proceda’. ‘Non podo, que a súa nai está a durmir’. ‘E logo, por que me esperta a min?’. O policía mirouno con curiosidade. ‘Se cadra…, se cadra a súa nai xa non esperta e daquela me podería responder vostede…’. Fernando mirouno cun cansanzo. ‘Quen lle dixo que estaba aquí? O enfermeiro, supoño. Cando un é fillo dun mafioso, é culpable de todo, non? Mire, meu pai morreu; miña nai, que a pobre non sabía nada e non fixo mal a ninguén, mírea, está en camiño e eu non sei nada das súas historias’. ‘Fágome cargo, de verdade’, insistiu o detective, ‘pero o meu interese é por un tema colateral, menor, unha muller que desapareceu en Valladolid’. ‘De que me está a falar?’ ‘Explícolle pero non se altere; estou investigando a desaparición dunha rapaza chamada Celia García…’ ‘Pois non sei nada’. ‘Desapareceu o sete de agosto de 1978’. ‘Hai corenta anos? Pero que me está a dicir? É unha broma? Eu tiña seis anos, ¿serei sospeitoso?’ ‘Non, claro, pero…’ ‘Non pisei Valladolid na miña vida, e a pobre da miña nai tampouco’. ‘Xa o sei’. ‘Entón?’ ‘Vostede tiña unha irmá maior, chamada Bárbara, non? Bárbara morreu apenas tres días despois de que desaparecera a rapaza que busco…’.

Fernando púxose en pé. ‘Non mencione ese nome diante da miña nai, cretino, quere que morra ela tamén? Non sei que trae nas mans, pero por aí non lle vou deixar seguir. Marche de aquí. Non teño nada que lle dicir e non sei de quen me está a falar. Lisque’. O detective deu media volta e saiu do cuarto. Un silencio ocre encheu a habitación escura e traslúcida, e Fernando amarrou as ganas de chorar; dende pequeno, odiaba chorar diante da súa nai.

 ‘Que che pasa, rapaz?’ Fernando recoñeceu a voz do seu tío, que acababa de entrar. ‘Non me deixan tranquilo, mamá está a morrer e aínda así seguen a me incordiar; veu un detective que…’ O visitante púxolle a man no ombro. ‘Tranquilo, non te atinxe. Podes estar tranquilo, a túa nai foi a muller máis honesta e cabal sobre a terra, un anxo entre lobos, malia o marido que lle tocou en sorte; como podería ela saber…’. ‘O detective preguntoume por unha rapaza de Valladolid que desaparecera hai anos’. O visitante mirou para a porta. ‘E que che dixo?’ ‘Nada, que a buscaba, e non sei por que mencionou a Bárbara e…’ ‘Tranquilo, non fales, cala e descansa’. O silencio caeu mainamente coma un lixeiro cobertor que estivera pendurado no teito e alguén soltara con coidado. ‘Xa non lembro á miña irmá, tío’, confesou Fernando. O visitante pasoulle a man pola cabeza. ‘Era unha rapaza marabillosa, Fernando, unha muller… Sempre alegre, divertida, a pesares das dificultades, xa sabes. Eran tempos complicados, os escoltas, as vixilancias… O teu pai era un home moi poderoso, pero moi odiado’. Fernando mirou ao seu tío por vez primeira dende que entrara; viuno máis vello que a última vez. ‘Que pasou, tío?’ O visitante mirou de novo cara a porta e sentou nunha cadeira.

‘Non hai moito que contar. A túa irmá tiña apenas dezaoito anos. Foi secuestrada nunha discoteca. Tanto che ten quen eran os secuestradores, están todos mortos; eles e tamén o maldito porteiro da discoteca, que recoñeceu a Bárbara cando lle amosou o carné de identidade e chivouse. Collérona e pediron un resgate; o teu pai negouse a pagar, menudo era o teu pai. Tres días despois o corpo de Bárbara apareceu no río. E a pobre da túa nai, vela aí morrendo, tivo que ir ao depósito a recoñecer á súa filla, que che parece? Todo por casar con ese mal home do teu pai, Deus o teña no inferno’.

Cando marchou o tío, as súas palabras quedaron na boca de Fernando, enredadas nos dentes a medio engulir. Achegouse á cama da súa nai e tomoulle da man con forza; ninguén lle dixera nada daquel incidente e apenas imaxinar á súa nai na morgue recoñecendo o corpo da súa filla enchíalle o corazón dunha agonía xorda. Bicou a frente da vella con dozura. Tanto terror, tanto mal, como casaches con papá? Mellor che fora vivir co demo… Unha filla morta, asasinada por culpa do seu pai. Como puideches perdonalo, mamá?

 Fernando regresou á cadeira e decatouse que alguén entrara na habitación. Unha vella vestida de escuro permanecía quediña nunha esquina, medio agochada nas sombras. Sen saber por que, Fernando disculpouse. ‘Perdóneme, señora, non a vira pasar. Era amiga da miña nai?’ A vella moveu a cabeza sobre o ombro nun xesto que Fernando interpretou afirmativo. ‘As nosas fillas eran amigas’ falou a señora con voz apenas audible. Outro silencio invadiu o espazo, cubrindo todos os recunchos dunha maneira tan abafante e tanxible que mesmo parecía costar traballo respirar. Sen esperar a pregunta, a vella proseguiu: ‘a miña filla morreu’. Fernando asintiu coa cabeza: ‘síntoo moito, señora; a miña irmá tamén morreu’. A vella saiu da esquina e achegouse á cama. ‘Sei que a miña filla morreu; a policía non mo quere dicir, pero eu o sei. Un día Celia marchou de casa, nós vivimos en Valladolid, e nunca máis se soubo. Ata hoxe. Removín ceo e terra e non conseguín nada. Contratei a un detective, vostede xa o coñece…’

Fernando estaba calado, agardando, nese estado de alerta catatónica de quen espera que un coitelo lle degole a gorxa. A vella seguía o seu discurso: ‘Tardei anos, pero finalmente atopei a unha amiga de Celia, sabe? Resultou que Celia veu a esta cidade porque quería, a miña pobre, ir a unha discoteca, que lle parece? Nunca estivera en ningunha. Pasaran anos, pero a amiga recordaba que estiveran tomando algo cun grupo de xente antes de entraren; naquel grupo estaba Bárbara. Se lle contara… Aquela rapaza recorda a Bárbara perfectamente. Saiba que a súa irmá chamaba a atención, o seu sorriso, a súa mirada… De seguido Celia e a súa amiga marcharon á discoteca, estiveron bailando e non sabe máis nada; esta rapaza perdeu de vista a Celia aquela mesma noite. A noite que desapareceu, a miña filla estivo bailando, que lle parece?; foi o mellor día da súa vida, quero pensar. En fin, era unha pista, unha proba, que sei eu! Entón, vin para aquí e fun a discoteca onde estivera Celia. Sabe o que me dixeron? Que a miña filla non estivera aquela noite. Compréndeo? Que non estivera. Preguntei como o sabían. E contestáronme que Celia non podía ter entrado porque tiña dezasete anos, era menor de idade, e sempre pedían o carné de identidade a todos. Sabe o que lle quero dicir? Alguén lle prestou a Celia un carné para que entrara’.

A muller colleu a man da moribunda e comezou  a acariñala. ‘Hai unha vella lenda da montaña. A condesa de Vilalba tiña unha filla que uns malfeitores querían matar por débedas do conde, así que a condesa foi o monte, atopou un lobeto ferido, levouno ao pazo, meteuno no berce da nena, e cando os asasinos entraron, acoitelaron o berce pensando matar á meniña; así a salvou. Ao día seguinte, unha manda de lobos presentouse á porta do pazo pedindo o que lles pertencía; a condesa pactou con eles e entregoulles a súa vida convertíndose desde entón en loba para unirse á manda. A filla da condesa creceu agochada do mundo, ata que un lobo foi á súa casa para lle dicir que a súa nai estaba a morrer; a filla foi canda ela, pero a súa nai non a recoñeceu’.

A muller deixou a man inerte sobre a cama. ‘Non lle molesto máis. Non son momentos sinxelos para ninguén’. A muller mirou a Fernando, que lle mantivo a mirada, húmida e confusa. ‘Ten vostede os ollos claros. Cando falei coa amiga de Celia, o que máis lembraba de Bárbara eran os seus ollos azuis, case transparentes. Unha muller fermosa’. E virando sobre si camiñou de vagar cara a porta e saiu.