Compostela

 Os templos érguense, pedra sobre pedra, como un presente á divinidade. Son un vencello entre os homes e os deuses, inspirados no devezo de chegarmos a ser coma eles. Relixión quere dicir tanto como ligazón, o fío que lía a urdime entre a realidade e o soño, o temporal e o eterno, a terra e o ceo. En Compostela construíron a igrexa máis fascinante da cristiandade, adicada o Ser Supremo; ben perto dela edificaron a casa dos sacerdotes e dos homes encargados de o coidar e louvar, e nesta casa alzaron outra igrexa. O traxecto dende o templo consagrado ás almas dos monxes e seminaristas ao templo consagrado á divinidade é o camiño entre o home e o deus, o camiño da vida.

Tal vez por esta causa, ambas dúas igrexas non se miran e aparecen radicalmente opostas, ofrecendo cada unha a imaxe invertida da outra. Mentres a Sé episcopal ofrécenos un ‘yang’ luminoso, cálido e expansivo, o ‘ying’ doutro templo, o segundo da cidade, nos devolve a imaxe dunha catedral de pel volta, en reverso.

As dúas igrexas están tendidas en paralelo na ladeira dunha lomba, pero mentres a Catedral, como manda o canon, ofrece a fachada cara poñente sobre as veigas do Sarela, esta outra igrexa amósaa cara levante; está construída ao revés. Como ambas están en costa, as dúas precisan de escaleiras de acceso, pero mentres a Catedral gózase dunha escaleira ascendente, símbolo da divinidade, a este outro templo virado do que vos falo accédese por unha escaleira descendente, símbolo do profundo, e non con chanzos rectos, dereitos e soleados, como a súa rival, senón con treitos curvos, escuros, eternamente húmidos, pechados sobre si, coma un útero estraño. Unhas escaleiras saen da terra; outras, ascenden ao ceo.  

Mentres a Catedral abraia cunha fachada en ascenso vertical sobre dúas torres de lume, esta outra igrexa ten unha portadiña horizontal, pesada, humilde, sen torre ningunha. Realmente, é unha igrexa sen fachada. Se a miramos ben, a fronte parece pertencer a un moble de nichos, coa súa ringleira de santos en formación. Eso é: semella case como un elemento decorativo interior que, por algunha causa, alguén decidíu sacar para fóra. Esta igrexa ten un retablo por fachada.

Sácase o interior para fóra e o exterior vai para dentro; ata aí chega o desafío da realidade construída ao envés. Ten algo de feminino esta igrexa tan humana. Fernando de Casas proxectou para este templo un retablo imposible: unha obra de prodixio que abandona a parede e se instala no cruceiro, deixando o coro detrás. Un portento barroco, exento e bifronte, recargado, alto, feito de orgullo e lume coma as torres que o mesmo autor alzou no Obradoiro, pero instalado todo no corazón da igrexa. Grazas a este enxeño, este insólito templo ten a fachada edificada no seu interior, confirmando a súa condición de reverso especular da súa veciña. Instalada no comezo do camiño, o retablo é o xérmolo en embrión das torres da Catedral, un óvulo fecundado de maxia, presto a rubir polas escaleiras de saída e agromar baixo a luz do solpor.

No medio do camiño que vai dende a igrexa dos homes á igrexa de deus, hai unha gárgola expectante agardando por min. É unha serea feitiña con rostro de muller, colar de pérolas, corpiño axustado e cola de peixe, tal vez coma a que escoitou Ulises de regreso a Ítaca navegando unha singladura semellante. Ten mirada de pedra, aberta e curiosa. Por Compostela teño visto, en tardes de choiva, as miradas máis fermosas do mundo e se cadra esta serea que me fita paseou comigo pola Ferradura algunha tarde de setembro. Esta mirada que me sae ao paso no camiño entre o útero e o parnaso apréndeme un espírito atlántico que enche as miñas branquias galegas; un ser no medio do camiño que non se quere definir: na historia da mitoloxía, a serea non é nin humana nin divina, nin boa nin mala, nin triste nin leda, non ofrece nin perigo nin agarimo. Simplemente agarda.

Cada vez que paso polo lugar, a serea mírame e fica como pensativa. Quero pensar que aínda lembra quen son entre os milleiros de turistas que atravesan a rúa sen a ver. Compostela soporta cada vez meirandes multitudes, pero mira para ben pouca xente. O meu temor, coreño e egoísta, é que a cidade non mire cara min cando regrese, non me recoñeza e non me diga nada, convertida xa nun mudo escenario de pedra con escorregada de maletas.

Star Wars no cabo do mundo

Na escena final da película ‘O despertar da forza’, Red acode a una illa deitada no medio do mar para rescatar a Luke Skywalker. A imaxe resúltame emotiva e poderosa, tanto pola impresionante maxestade da paisaxe coma polo significado do encontro: Luke leva anos apartado, agochado no cabo do mundo, morto para os seus camaradas. Co simple xesto de lle presentar á súa espada, Red prégalle ao heroe que retome a loita, que volva á vida. Como localización privilexiada para esta reunión, os productores de ‘Star Wars’ atoparon o lugar propicio: as illas de Skellig, na costa oeste de Irlanda, o umbral do paraíso.   

Fernando Alonso Romero (‘Santos e barcos de pedra’) recórdanos que nas noites de luar os vellos aínda ven as almas dos mortos en procesión sobre as rochas de Skellig camiño do mar. Terá que ser así porque o ceo dos celtas atópase máis alá do océano, no Tir na nÓg, onde o sol brila na noite e nos agardan os Tuatha Dé Danann. Os fisterras do oeste celta convertíronse daquela en lugares sagrados, por estar no sendeiro, na enfiada cara o edén. A xeografía axuda: estes sitios adoitan ter unha beleza abraiante como anticipo, como lóstrego apenas intuido dos campos eternos. Conforman o percorrido por onde todos haberemos de transitar un día.

Outros moitos fisterras conservan relampos de lendas semellantes: por exemplo, a illa dos vinte mil santos, Ynys Enlli, no extremo oeste de Gales, onde os galeses acodían polo menos tres veces na vida e mesmo se facían soterrar, porque vían alá a entrada da infinitude. Consérvanse relatos tamén da illa de Aval (para algúns a mítica Avalon) ou da illa Tevennec, tamén na Bretaña, destino das almas dos defuntos.

O fermoso traballo de Alonso Romero, presentado no congreso internacional de estudos celtas en 1987 e misteriosamente esquecido nos libros sobre Santo André de Teixido, explica como a peregrinación ao oeste é un mito ancestral dos celtas. Adiantala en vida supoñía aforrar a ingrata laboura de facer o traxecto unha vez morto, con risco de se perder na xeira. O autor recolle vellos relatos portugueses vencellados a Compostela, que urxían a peregrinación a Santiago para que a alma, unha vez esgallada do corpo, recoñecera o camiño ao paraíso. Ou a sorprendente cadeira de Ronan, en Douarnenez (Bretaña) onde, en palabras de Anatole Le Braz, transcritas tamén por Alonso Romero, celébrase unha romaxe cada seis anos na que debe ir todo o mundo, porque quen non acode en vida terá que pasar por alá penosamente unha vez morto. Cómpre ter feito o camiño estando vivos, para facer o noso tránsito ao máis alá máis doado e sinxelo.

Interpretada nesta tradición milenaria, o Santo André de Teixido preséntasenos como o destino por antonomasia: aí está a derradeira porta, a fronteira dos mundos, un limbo intersticial, un lugar ben axeitado para atopar a un héroe mítico coma, por exemplo, Luke Skywalker.