A cabana

Ninguén saberá nunca o nome do viaxeiro que se presentou nunha pousada de Santa Marta de Ortigueira en agosto de 1748 ofrecendo o improbable nome de Fernando da Corte. Algún estudioso ten dito que o viaxeiro podía ser un fuxido de sona e que o alcume escollido sería unha delicada mostra de sarcasmo adicada ao Borbón. Sexa como fora, durante os anos que o viaxeiro ficou en Santa Marta ninguén lle chamou Fernando, a pesares das severas protestas do aludido, que insistía en chamarse así. Para o común dos veciños, o chegado era Andrés da Dorna, e así figura en todas as enquisas e censos da época.

Temos pouca documentación deste home pero abonda para seguir os seus pasos na Vila. Apareceu cunha maleta e algo de cartos, e pediu referencias dalgunha casa que poidera mercar e unha lancha para sair de pesca; non quería máis nada. E non tardou en conseguir ambas as dúas cousas. En 1750 atopámolo residindo no barrio do Ponto de Santa Marta nunha casa abandonada na que vivira Xoán da Dorna. Curiosamente, se hemos de facer caso ao seu testamento, outorgado naquel ano, o viaxeiro non sabía o nome do anterior habitante da casa, como tamén é probable que descoñecera que a dorna que lle venderon por precio regalado era unha vella propiedade de Xoán.

Nunha profunda conxunción de hipóteses fascinantes, o pobo resolvera que aquel home que se presentaba como Fernando da Corte era en realidade o irmán pequeno de Xoán da Dorna, o irmán que marchara cando neno a se criar nunha reitoral ourensán e que agora regresaba, ben que con formas avergoñadas, na procura da herdanza do seu irmán morto. O viaxeiro negouno sempre con vehemencia pero a boa xente de Santa Marta, valorando como dignos de respecto os motivos que o viaxeiro tiña para agochar o parentesco, comprendía e desculpaba as negativas de Andrés e fixo todo o posible para lle retornar o patrimonio relicto polo seu irmán.

Se contamos con pouca información sobre a vida do viaxeiro, menos datos sabemos aínda de Xoán da Dorna. Por algúns libelos e soltos con maledicencias, recollidos en parte por Xosé Cornide, sabemos que se dedicaba á pesca da robaliza, chocos e douradas e que aproveitaba as saídas ao mar para levar xente a outra ribeira da ría de Santa Marta. Naqueles traslados trabou fonda amizade con Domingo da Vacariza, un taberneiro de Landoi de quen se fixo inseparable ata a imprudencia. Todo apunta a que os amigos, que andaban xuntos de seguido, chegaron a ser amantes, desprezando o risco das severísimas condeas que nos tempos ilustrados se reservaban para os amores ilícitos. O certo é que o barqueiro de Fornelos demandou a Xoán por infrinxir o seu monopolio con aqueles transportes ocasionais; a ruindade da demanda resumiase nunha frase miserable onde o barqueiro, despois de insinuar a conducta perturbada de Xoán, engadía que na súa dorna “sólo montaba hombres”. Todo o pobo celebrou o enxeño literario do demandante que, por suposto, gañou o preito entre as gargalladas da chusma. Días despois da sentenza Xoán e Domingo tiráronse ao mar dende os altos de Picón. Ao enterro de Xoán non foi ninguén; ao enterro de Domingo foi soamente unha persoa, a súa viúva Isabel Garizo.

Isabel continuou ao frente da taberna de Landoi; durante anos, ninguén lle dixo unha mala palabra sobre o seu marido e tal vez puido experimentar a primeira verdade do temperamento rural: cando non se fala dunha cousa é porque todo o mundo o sabe. Aquel mesmo silencio beneficiou tamén ao home alcumado Andrés da Dorna, a quen os seus vecinos lle aforraron o conto das andanzas do seu irmán. Unha certa sensación de culpa colectiva levou aos habitantes da Vila a acoller con agarimo a aquel home, tal vez para se facer perdoar o seu comportamento con Xoán. O pobo pórtase ben cando quere perdoarse a se mesmo; nunca cando quere perdoar a outro.

Entre os pecados capitais, o máis poderoso e irresistible de todos é a envexa. Podemos vivir sen sermos lascivos, lambóns, preguiceiros ou simplemente felices, pero non podemos convivir cun veciño que o sexa. Andrés da Dorna foi acollido e respectado mentres se lle tivo lástima por ser o irmán inocente do desgraciado Xoán; pero cando Andrés comezou a frecuentar a Isabel Garizo, a viúva, a trégoa rematou de súpeto. Sería difícil concretar os motivos últimos da incomodidade crecente coa que a Vila atendía aquel agromo de namoramento, pero é ben sabido que o odio, igual que o amor, non se axusta a razóns ou motivos. A parella non se agochaba e as súas mostras de cariño provocaban un evidente desasosego entre os veciños, incapaces de responder a pregunta que non se atrevían a se facer: por que non amo como ama Andrés, como ama Isabel. Comezaron a circular entón as frases ferintes, as infamias que falaban do sodomita xacendo co marido e do seu irmán xacendo coa viúva, se cadra no mesmo tálamo, se cadra ao mesmo tempo, remexendo nun confuso morteiro faladurías de relacións adúlteras, contra natura e, por que non, incentuosas. Todos os ingredentes dunha historia digna de ser cantada polos cegos nas romerías tristes da montaña.

Na primavera de 1753 Andrés da Dorna construíu un insólito refuxio para o seu amor. Axudado por uns carpinteiros que traballaban nas obras do convento dominico de Santa Marta, fixo unha batea de conto e edificou sobre ela unha pequena cabana con dúas xanelas e cheminea, cun banco á porta. E ancorou a batea no medio da bocana da ría de Santa Marta, fronte á praia de Morouzos. E todas as tardes de primavera Andrés e Isabel vogaban ata a casoupa e alí se amaban arrolados polas olas e baixo a mirada atónita de todo o anfiteatro do Ortegal, dende o Vico do Baleo ata a Pedra de Cariño, onde a xente cuspía de carraxe cando vían a dorna abarloada a carón da batea.

Unha noitiña, seica coa bendición do párroco, uns rapaces achegáronse á batea e fenderon a machetadas os grandes bocois que a mantiñan a flote. A construcción enteira, lastrada polas pedras da cheminea, afundiuse de contado e desapareceu da vista. Á mañán seguinte a xente puido recuperar o pulso da súa propia infelicidade advertindo con satisfacción que o mar estaba valeiro e limpo de pecado.

Os namorados comprenderon a mensaxe. Racharon os atadallos coa sociedade e pecháronse na casa de Isabel, de onde apenas saían. Aínda así, seguían a ser importunados por gavelas de rapaces máis aburridas que envalentonadas. O odio contra a parella, tan estrafalario coma simple, continuaba fresco e certos mozos, non tendo que facer, tomaran o costume de se achegar a Landoi a tirar pedras á taberna. A parella foise pechando sobre se mesma, enconicándose nunha relación de intimidade e soedade. Cando unha pedra rachaba o cristal dunha xanela, optaban por abandonar a habitación invadida e refuxiarse noutra; no cabo, apenas facían vida nun pequeno cuarto no soto, porque o resto da casa tiña as habitacións cheas de pedras e cristais.

Na mañanciña de Todos os Santos de 1755, aproveitando que a xente andaba no camposanto ou ensarillada con teimas de defuntos, a parella tomou a dorna e saíu a navegar pola ría. Chegando a Morouzos, de súpeto, a dorna embarrancou estrañamente e ante os seus ollos incrédulos o mar devalou e se retirou cun refluxo violento. Nun fenómeno extraordinario, o océano fuxiu diante deles. Igual que se abrira o Mar Bermello ante Moisés, así liscou aquela mañán deixando exposto un leito de algas, pedras e area. E perante a ollada estarrecida dos amantes, rexurdiu a vella batea afundida dous anos antes. Tras secar o mar, a plataforma, a casoupa e aínda o banco onde sentaban vían de novo a luz ateigados de ramallos e mexilóns bravos. Sen pensar, a parella deixou a dorna e tomados da man correron polo fondo seco cara a cabana onde tanto soñaran, entraron e pechando a porta, xa desgoznada e crebada, bicáronse nun silencio húmido. Apenas uns segundos despois, unha xigantesca ola infernal, arrastrada dende as chamas de Lisboa, enguliunos e sepultounos para sempre.

A ola arrastrou a dorna despavorida terra adentro, ata as pradarías da Senra, onde os veciños a atoparon coas cadernas rompidas pero coa súa vela ergueita, debidamente amarrada coas relingas e disposta para seguir navegando.

Durante moito tempo, e aínda hoxe, nos menceres bretemosos de inverno as xentes do lugar ven a silueta dunha dorna vogando nos campos de millo, navegando nos pomares entre as maceiras.