Pater

         Don Carlos Antonio de Vilacinza, quinto marqués de Castrorroso e señor de Valadares, foi unha personaxe única. Home de letras e armas, almirante e escritor, misterioso e apagado, caeu no esquecemento máis inxusto dun país que, como é sabido, non terma da súa historia porque gusta de repetila. Por iso, cando a Fundación Vilacinza me chamou para me encargar un traballo sobre o marqués, non dubidei en aceptar, aínda antes de saber cal sería o encargo.

         O traballo consistía en inventariar e catalogar a magnífica pinacoteca do marqués, que chegou a estar entre as mellores de toda España. O asunto semellaba interesante, por máis que adoecía dun importante atranco: a pinacoteca non existía. Desaparecera na brétema da historia, mutilada, esparexida, esvaída entre incendios, herdanzas, roubos e mudanzas. Non ficaba cadro ningún, pero a Fundación buscaba dar algo de luz a aquela mítica colección que gabara Claudio Coello.

Comecei polo arquivo de Simancas, onde acadei o testamento e o caderno de partillas do marqués, morto en 1680 á idade de cincuenta e dous anos, coas mandas usuais, encargo de misas e letanías diversas, para deixar todo as súas dúas fillas, agás as encomendas para as ánimas do Purgatorio e demáis compromisos ineludibles. Atopei o inventario de bens relictos e, para a miña satisfacción, aí viñan referidos todos os cadros da súa propiedade, nun total de sesenta e sete. Xa que logo, xa tiña o traballo feito: obras, todas descoñecidas e ignoradas de Alonso Berruguete, Diego de Urbina, Pedro Raxis, Sánchez Coello, e incluso un Greco que, se cadra, sería obra do seu fillo Xurxo. Pero o máis interesante viña ao final, onde a relación remataba cunha frase de solpor, negra e críptica: ‘e máis dous lenços de Pvga, hendidos a coiteladas, en ruyna’.

 

“Querido Carlos, como che vai a vida? O martes coincidín co Decano, que me comentou que traballabas nunha encomenda da Fundación Vilacinza vencellada coa desaparecida colección do marqués. A quen se lle ocurre? En fin, queríache dicir que hai un cadro da pinacoteca. Un dos tantos imitadores flamengos pintou sobre o 1660 o gabinete do marqués, que aparece sentado baixo unha parede ateigada cunha chea de obras. Como ben sabes, pola mitade do dezasete este tipo de traballos foi moi habitual, despois de que Teniers ‘o Novo’ puxera de moda eses absurdos artiluxios metapictóricos, máis cheos de fachenda que de arte. A pintura é propiedade do Ermitage, pero non se exhibe na actualidade. Unha aperta”.

 

Tan pronto recibín esta carta, decateime que o traballo sobre os cadros deixaba de ser interesante para se converter en fascinante. Escribín ao Ermitage, que non tardou en facerme chegar unha reproducción da obra descrita polo meu amigo. Baixo unha parede inmensa, o marqués contemplaba as súas posesións, penduradas senlleiras e fermosas, coma un rei contemplaría o mapa do seu reino. Boteille unha ollada aos cadros; todos descoñecidos e non inventariados. E entre todos, había dous que chamaban a atención; representaban un pai alporizado rifando sobre un neno. A escea ben podía ser familiar --chea de cotidianiedade lareira--, podía ser bíblica --se cadra o Abraham sobre Isaac--, ou ben heroica --quen sabe se Saturno disposto a engulipar ao seu fillo--, pero en realidade tanto tiña, porque o familiar sempre ten algo de bíblico e algo de heroico. Os cadros amosaban a inconfundible pegada de Antonio de Puga; trazo forte, tono cincento, rostros angulados e un tanto asimétricos, miradas esquivas e recendo a fogar. Con todo, o máis asoballante das obras era que as dúas eran exactamente iguais, unha e outra, o mesmo pai, o mesmo rapaz, o mesmo aceno de fiereza no pai, o mesmo xesto de medo no rapaz.

Aquilo non tiña explicación posible. Certo é que moitos pintores duplican a súa producción, pero que un artista faga dúas obras iguais e as venda ao mesmo comprador non ten sentido ningún. Non sabía como avanzar naquel misterio; precisaba máis información, se cadra sobre a compra dos cadros, pero estaba certo de non atopar nada. Volvín a Simancas e, case ao chou, ocurríuseme pedir as partillas do pai do marqués, Don Fernando de Vilacinza, sospeitando que, por cousa da idade, quen tería mercado as obras podería ser o cuarto marqués, e non tanto o quinto. E acertei; no inventario deixado por Don Fernando á súa morte xa figuraban aqueles cadros misteriosos, cunha referencia marabillosa: ‘Item digo, que deixa ‘Pater odiante’ obra e lenço de Antonius de Pvga. Item digo, que deixa ‘Pater simulante’, obra e lenço de Antonius de Pvga’.

Daquela, xa entendín todo, a mensaxe, o xogo e a desesperanza. Nunha das obras, o pai odia ao seu fillo; coa boca aberta e ollos vidrados, bérralle ao malpocado que se aniña nun recuncho do encadre, mentres a figura do pai invade e sobarda o espazo do neno. O cativo ergue a manciña, pero o perfil do proxenitor, coma unha palmeira vimbeada polo vento, ameaza debruzarse sobre del. O pai que odia. No outro cadro, o pai ama tenramente ao seu fillo, pero o disimula; coa boca aberta e ollos vidrados, téntalle transmitir ao neno as propias ensinanzas da maturidade, advertíndolle dos perigos do mundo. Desesperado porque o rapaz non entende, o pai bérralle os mandamentos, as leccións de amor que farán do neno un home de proveito. O cativo ergue a manciña, pero o perfil do proxenitor, coma unha palmeira vimbeada polo vento, ameaza debruzarse sobre del. O pai que ama pero non se lle nota. Velaí a enorme diferencia entre estas dúas obras, que apareceron acoiteladas e arruinadas tras a morte do marqués; velaí o abismo entre as realidades reflectidas nestes cadros. Fondamente diversos na inspiración e sentimento, pertencentes cada un delas a universos opostos, son nembergantes unhas obras idénticas. Non hai diferencia ningunha. Dende algún escuro soto do Ermitage, o marqués contempla as obras xemelgas cun sorriso xeneroso; segundo a datación facilitada polo museu, cando o marqués pousaba orgulloso diante das súas obras aínda non era pai.

 

 

 

Fábrega

Existiu ou non existiu; tampouco importa tanto. Ou máis ben non importa nada. Unha referencia, unha liña nun breve no semanario da Vila, se cadra certa, se cadra inventada, se cadra absurda, se cadra real. Sei que non me creredes. Tanto ten. Poderíavos falar dun animal azul que tanto soñou ser dorna senlleira que o soño creoulle unha vela no corpo e aprendeu a navegar. Se cadra irreal. A historia existe; abonda con iso.

 Apareceu un domingo de setembro; eu non o vin, así que non o podo dicir con seguridade. Chegou no autobús de liña de Ferrol e vestía un chapeu azul escuro. Chovía. Ninguén soubo nunca o seu nome; en Santa Marta alcumárono ‘o tolo da praia’. Fará disto oito ou nove anos.

 Non sei onde paraba; non habería de ser complicado sabelo, porque na Vila non hai moito visitante en setembro, pero ninguén me soubo dar noticias. No hostal dixéronme que por alí non pasara.

 Non sabemos de taxista ou veciño que o levara, pero durante varios días foi visto pola costa de Loiba entre a Ribeira Grande e o Esteiro, paseando. A primeira persoa que disque falou con el foi Lola de Céltigos, que se apiadou da súa figura unha tarde de maruxía e choiva salgada. O home subía da praia do Picón, mollado e perdido. ‘Non lle ía dicir nada’, contoume Lola, ‘pero esbarou nas escaleiras e esnaquizou a cara toda no chan; chamei por el, díxome que estaba ben e inviteino a tomar un café, o tolo que lle chamaban’.

 Lola morreu hai anos; vivía no lugar de Mourama, onde levou ao seu invitado. ‘Termando da cunca do café coas dúas mans preguntoume pola praia de Fábrega’, contoume Lola, ‘díxenlle como baixar, pero resultou que non quería ir; solo saber dela’.

 A historia é revirada e complexa. Absurda. O home díxolle a Lola que andaba na busca dunha xente; a xente que baixara a Fábrega o derradeiro sábado de agosto, semanas atrás. Para que, non o podía dicir, pero lle era cousa vital dar con aquelas persoas. O home semellaba tan adoecido que finalmente Lola remitiulle a Hugo do Sarridal, que vivía en Rubido e que polo verán adoitaba baixar a cotío á praia.

 Fábrega é un mundo dentro dun mundo dentro dun mundo. Un vieiro cativo, as veces rego, descende máis de cen metros entre toxos e queirugas para chegar, vinte minutos máis abaixo, a carón do mar bravo, ribeira cativa e longa soedade.

 Non sabía por que, pero Hugo sentiu compasión polo home que se achegou a súa casa. Confirmoulle que si, que aquel sábado baixara á praia. O outro, mirándolle cunha covardía asoballante, cunha timidez temeraria, preguntoulle se vira na praia a un home alto, como estranxeiro, magro de carnes e vestido de branco… Hugo negou coa cabeza e o visitante pechou os ollos con forza. ‘Pero igual’, engadiu Hugo, ‘se cadra alguén o viu porque aquel día, se era sábado, baixamos a Fábrega toda a equipa de fútebol de Ladrido, que viñamos dunha partida en Mogor’. O home abriu os ollos; ‘toda unha equipa?’ ‘Si, e malo será que ninguén vira nada’.

 A maioría dos xogadores vivía en Santa Marta. O viaxante retornou á Vila co nome e enderezo de todos e comezou a chamar casa a casa. Daquela, xa todos sabiamos que alguén buscaba un rastro; un por un, os xogadores dixéronlle que estiveran no lugar. O home, agarde, como era…? Se cadra un, non, eu tamén, catro, cinco, oito lembraban telo visto, como non, claro que si, paseando á beira do mar, un home delgado coma un fío de centeo, mollando na escuma as perneiras de liño, si, agora, agora que o dis, eu tamén…

 La Voz de Ortigueira publicou un breve, brevísimo, adicado ao pasaxeiro. Noutro tempo sería un exercicio de lirismo en tipos móveis… ‘Buscando noticias de su interés, se encuentra en la Villa un ilustre visitante; hacemos votos para que lleve a buen fin sus pesquisas’. O descoñecemento que xurde do misterio é morno; o que xurde da ignorancia é frío.

O viaxeiro seguía a preguntar. Aquela figura vestida de branco escribiu algo na area e quería saber o que. Como? O viaxeiro sabía, tiña información de certeza de que o home polo que preguntaba se entretivera en dibuxar na area mollada de Fábrega unha mensaxe relevante. Necesitaba, necesitaba pola salvación da súa alma saber que dicía. Un por un foi inquerindo, primeiro con dozura, máis tarde con inquedanza, ao final con arrepío. Era imposible que ninguén vira nada. Os rapaces encollíanse de ombros; tal vez algún entre eles, con moito esforzo, lembraba a imaxe do home anicándose na beira cun garabullo na man, como escribindo… pero máis nada; tal vez Manolo do Seixo, o único que faltaba do grupo porque se matara días atrás regresando das festas de Cariño, puido ler o texto misterioso, pero de ser así non o dixo a ninguén.

 Teimudo, o visitante volveu visitar unha e outra vez aos testigos, volveu repetir as mesmas preguntas. O seu carácter foise acedando, derrubando, ante a mirada dos veciños que non entendían nada. Como podería ser cousa de importancia a escrita do home vestido de branco? Pero en realidade quen era, de que se trataba, que xogo era aquel? Non contestaba; soamente repetía as súas preguntas. A misteriosa pantasma deixara unhas frases escritas na praia e non había ninguén que lle dera esperanzas ao pobre interrogador. É cousa de vida ou morte, repetía, por favor… Aquel día a marea estaba a baixar; logo as frases permaneceran horas á vista do mundo, pero pouca xente baixa a Fábrega. Os xogadores, os familiares, os amigos entraron en colapso; adoecían por axudar, pero por máis que forzaban os seus recordos eran incapaces de inventar unha mentira crible; ninguén vira ao home escribir aquilo que, segundo parecía, era tan trascendente, tan relevante, a mensaxe que podía salvar unha vida, quen sabe se o planeta enteiro, en rúbrica esquecida sobre a area mollada…

 Organizaron unha excursión a Fábrega, a ver se por cousa se achaba algo. Baixaron a encosta, un tras outro, levando consigo ao visitante. Cando chegaron ao areal, apenas baixada a marea, buscaron alguna pegada, o ronsel dun pau na praia húmida e descoberta… e non atoparon cousa. Trinta veciños de Santa Marta de Ortigueira buscando rastro de algo escrito na area semanas atrás; velaí o misterio da esperanza. Cansos, no lusco fusco do solpor subiron de novo ao camiño de Loiba e marcharon para as súas casas.

 Aínda se viu ao visitante uns días máis por Santa Marta, preguntando ao chou no malecón a todo aquel que pasaba… Xa daquela o pobo pensaba que atolecera. Un día deixaron de velo.

 As veliñas de mar son unhas medusas azuis, fermosas e inofensivas que aboian na mar océana. A natureza deu a estes animais unha vela randa, triangular e acoitelada, e convertiunas en gamelas viaxeiras que aprenderon as artes dos ventos e das correntes. As mareas de outono levan ás veliñas a sobordar na praia de Fábrega, onde morren, deixando en esparexo minúsculas láminas, pétalos transparentes con velas de cristal. Cando sube a marea, desaparecen.