O sarxento

Na longa historia das marcas comerciais, non houbo batalla máis cruel e desigual que a mantida en 1951 por un vello sarxento contra unha empresa que pretendía levar o seu nome. Paga a pena lembrar aquel episodio, hoxe completamente esquecido, non tanto para resgatar a memoria daquel home peculiar e incomprendido senón para admirarse das revoltas dun espírito ceibe e intentar comprender que pasou pola súa cabeza naquel día de verán. Precisamos chegar a unha conclusión a tal respecto porque, aclarado o que fixo, do que non dúbida ningunha, apenas a intención do seu actuar nos dirá se foi un heroi ou un miserable. É probable que a resposta sexa que ambas cousas, xa que o éxito non chega con escrúpulos; máis alá das anécdotas, a historia ofrécenos unha conclusión evidente: todo xuizo é precipitado.

O sarxento Henry G. Fetzerberg naceu en 1880 en Idaho, Estados Unidos, fillo de emigrados bávaros que liscaran das miserias europeas para rematar no corazón do vello territorio indio, nunha encrucillada chamada Blackfoot na honra dos seus antigos moradores. Educado no máis estricto código luterano, Henry destacou dende a nenez como un rapaz respectuoso, amable, un tanto reservado mais sempre disposto para o servizo. Con dezaseis anos entrou a traballar co sheriff do condado de Bingham; era o encargado de abrir e pechar a oficiña dos calabozos, e os pasos ferrados do seu cabalo ao mencer camiño do traballo eran o sinal que moitos vilegos pactaran para se erguer da cama. A primeira chamada de heroísmo chegoulle co gallo dos devastadores incendios que asolaron máis dun millón de hectáreas de Idaho en 1920, matando case a un cento de persoas. Nas labouras de extinción, Henry amosou unha coraxe temeraria e desmedida; o seu esforzo salvou das chamas uns caseríos nos que vivían sete familias, aforrando a morte de cincoenta persoas. Vencido o incendio, o seu nome era famoso en todo o Estado. O gobernador David Davis recibiuno en Boise e impúxolle a Medalla do Honor, mentres unha moitedume agardaba na rúa para o saudar. Foi entón cando entrou no exército.

Con todo, a súa fama non saería máis alá das fronteiras do Estado ata un acontecemento puramente causal: o 18 de marzo de 1925 Henry se atopaba no condado de Bollinger, Missouri, nunhas manobras da súa unidade cando aquelas terras se viron asollabadas polo máis terrible tornado que se viu endexamáis. Mentres a unidade fuxía por estradas ateigadas de xente á carreira, Henry saltou do camión na localidade de Poplar Bluff, tomou ao asalto unha locomotora, encheu tres vagóns con cincocentos refuxiados e arrancou cara San Luis. O tornado, alcumado ‘dos tres estados’, deixou máis dun milleiro de mortos, pero na lista non estaban os salvados polo sarxento, convertido xa en heroi nacional. Chamado a Washington, o presidente Coolidge impúxolle a Medalla da Liberdade; o día que regresou a Idaho foi declarado feriado polo gobernador e unha multitude de cen mil persoas lle recibiron afervoadas.

A partires de aquí, refugando de máis honores, Henry regresou ao condado de Bingham, mais a súa sona non decreceu. Anos máis tarde, na segunda Guerra Mundial, Henry asumiu a presidencia dos reservistas de Idaho e percorreu toda a Unión recabando fondos para a Guerra. Abondaba o seu nome para que a xente asentira coa cabeza; un gran home, unha referencia nacional. O batallón de paracaidistas alistados en Boise, que tivo un papel clave na retaguadia de Normandía, recibira o nome de ‘Sergeant Fetzerberg Guys’…

Pero a historia que quero contar non é esta. No ano 1936 abriu as portas na Sexta avenida de Manhattan un pequeno comercio chamado ‘Sergeant Fetz Supplies’, unha mestura entre ferreteiría e tenda de suministros que vendía todo o preciso para fornecer unha vivenda. Baixo o rótulo, unha grande cartela engadía ‘onde mercan os coraxudos’. A cousa non daría para moito máis se non fora porque o comercio tivo un éxito rechamante: no ano 1944 inauguraba a primeira tenda en Houston e para o 1950 xa tiña establecementos en toda a costa oeste.

Henry non maxinara a posibilidade de que alguén se quixera aproveitar do seu nome. Mergullado no ambiente calvinista do medio oeste, non gababa máis cousa que a súa honra de home de ben, e a idea de que un fulaniño estivera a usar a súa fama para vender parafusos e estantes dáballe un noxo indescriptible. Decidiu marchar a Nova Iorque para solventar o tema. Foi recibido na Estación Central polo gobernador Thomas Dewey e unha banda de marines con trompetas. Reuniuse cunha chea de avogados que lle prometeron que unha demanda prosperaría de contado e, fiándose da súa carraxe, deu instruccións de iniciar o procedemento e regresou a Blackfoot. Os xornais, que algo agardaban do tema porque o nome dos armacéns era xa coñecido en toda a Unión, cerebraron a liorta entre o vello sarxento e o negocio, non tanto para poñerse da beira dun deles senón polo pracer, tan humano, de asistir a unha batalla a morte. 

Meses máis tarde chegou a sentencia. A demanda era desestimada. O tribunal entendía que ‘Supplies’ era un nome común, que ‘Fetz’ non era o mesmo que ‘Fetzerberg’ e que ‘Sergeant’, en fin, refería a un sarxento, que tampouco era para tanto; para os xuices, o nome do negocio fora escollido ao chou, tal vez con fortuna, pero non tiña nada que ver con Henry nin se aproveitaba do seu nome. Os avogados recurriron, despois da penosa obriga de comunicar ao cliente por telegrama a nova da inesperada noticia. Henry pasou tres días sen falar con ninguén.

Foi naqueles días cando decidiu a súa resposta adoecida. Segundo o xornal Idaho Statesman, na mañán do tres de xullo de 1952 Henry presentouse en Boise, na mesma praza principal, portando unha bandeira do Estado. Unha vez alá, e tras saudar marcialmente a enseña que brandía na cúpula do capitolio, foise quitando moi amodiño o seu uniforme militar; a chaqueta galonada, as botas con esporas, os pantalóns, a camisa e os calzóns ata ficar completamente espido diante dun corro de xente que asistía abraiada á escea. Posteriormente, puxo a bandeira azul de Idaho sobre o montón de roupa e orinou por riba dela. Para rematar, e tras tomar da húmida montoneira o mecheiro que buscaba, prendeu lume ao uniforme, á bandeira e ao mexado e agardou sentado que viñeran por el.

Aínda hoxe ninguen sabe por que o fixo; non quixo facer declaracións nunca máis. Aquel incidente rematou coa súa fama. Dada a súa idade provecta e, sobre todo, á súa historia lendaria, a xustiza foi clemente con el; apenas foi condenado a trinta días de cadea. Pero o pior non foi iso: o gobernador tiroulle á medalla, quitaron unha praca que puxeran na casa onde nacera, os veciños deixaron de lle falar e o seu nome foi arrastexado no lixo pola prensa de todo o país. O vello tolo, dicían, mirade como mexa sobre a bandeira, cretino, miserable, e dende a costa leste á costa oeste as mofas e gargalladas encheron reportaxes enteiros sobre o demente de Idaho, sobre o sarxento que perdera a cabeza.

Houbo, con todo, un resultado inesperado: os armacéns ‘Sergeant Fetz Supplies’ comezaron a perder fregueses a mancheas. Xa ninguén quería mercar nunha tenda que lembraba o nome maldito do soldado mexón. En apenas seis meses pechou vinte tendas e as ventas baixaron un corenta por cento, obrigando ao dono a mudar o nome da empresa que dende abril de 1953 pasou a se chamar ‘General Famous Supplies’.

Entón chegou a sentencia definitiva do preito. O Tribunal Supremo de Nova Iorque sentenciou a favor do vello sarxento, argumentando que o feito de que a empresa cambiara de nome polo actuar de Henry era a proba manifesta de que a anterior denominación se aproveitara da creto persoal, hoxe desaparecido, do sarxento, de tal forma que se o demedre fora causado pola deshonra, o medre anterior sería lóxicamente causado pola honra. O Tribunal condenou á empresa a pagar sete millóns de dólares a Henry. Despois do pago, e empresa crebou e meses máis tarde foi liquidada, desaparecendo avergoñada da vida dos americanos, da mesma maneira que desapareceron dos libros de historia os heroísmos do sarxento Fetzerberg.

A casa

A casa dun morto ten algo de templo. Lois tiña as chaves do templo nalgún bolsillo e levoulle minuto e medio atopalas, baixo a choiva, diante do portal. A choiva diante da casa dun morto é silandeira e escura. Lois sacou do bolsillo un rebento de camelia que tomara no camposanto; estaba buscando outra cousa. A casa dun morto é coma a mesma morte: sempre nova e sempre vella ao mesmo tempo. Lois abriu a porta e viuna cunha mirada nova, estraña, perplexa, cos interrogantes pendurados nas paredes, esparexidos nas alfombras. Comprende que non é a súa mirada a que mudou,  que non é a súa saudade a que confunde os sentimentos; morto o dono, a casa é diferente. A casa recibíano cun ollar de esguello, intranquila, dura. Lois entrou na penumbra, sacou o chubasqueiro e ficou sen saber que facer, escoitando como a auga petaba na porta, mentres pinguelas roubadas da choiva esbaraban do seu corpo e mollaban o chan. Facía frío.

Seguindo un costume de anos e anos, anicouse nun recuncho a abriu a minúscula portiña que había tras do percheiro. Meteu a man, apalpou a chave de paso e, moi de vagar, abriuna. E a casa espertou; escoitou o primeira respiración da vivenda, mentres a auga asubiaba enchendo as arterias, escoitou o tremor sorprendido das tuberías de chumbo, o familiar murmurio do vello quentador de butano… Unha vez máis, a casa vencera a morte, pensou cun sorriso. Seguindo o mesmo rito, foi cara o cadro eléctrico a erguer o diferencial e traer a luz a aquela casa, coma se fora Deus. Para a súa sorpresa, a luz da casa non estaba cortada; premeu o interruptor e unha morna luz alumeou o vestíbulo de contado. Todo estaba coma a última vez, coma sempre. Pasou ao salón. Xa non hai nada na miña vida que estea coma sempre, deu en pensar, máis que esta casa. Pero a luz… Sacou o móbil e buscou o número do seu curmán. Sentouse no sofá de sempre, no mesmo sofá onde sentaba no colo do seu abó, que o acariñaba.

- ‘Que pasa, rapaz, que tal. Oe, moitas grazas por vir ao enterro; ao final, despisteime e non puiden despedirme de vós. Xa estou na casa’.

Pasou a man pola frente e recostouse. Non tardou moito en decatarse que era o mesmo xesto que lle vira facer ao seu abó anos atrás.

- ‘A casa está perfecta, si, e grazas por ter conta dela. Pero mira unha cousa, home, e que cando cheguei a electricidade non estaba cortada…’

No teito do salón, unha araña construía con solerma unha delicada arañeira. A casa estaba limpa dabondo e non pensaba rifar agora co curmán por pequenos detalles; a teima da luz si que lle amolaba…

- ‘Non, mira, a casa é vella; xa leva dous anos valeira, que non vive ningúen. O normal é cortar a luz, rapaz. Xa sabes como é isto; en calquer momento tes un cortocircuito, unha subida de tensión e a casa vaise ao carallo’.

Subida de tensión, soedade… É curioso como as persoas e as casas poden sofrir as mesmas doenzas.

- ‘Iso non pode ser, non cho admito. Que miña nai che dixo de non cortares a luz? Non cho creo. Con non facerlle caso, xa estaba... Mira, miña nai marchou de aquí cara a residencia, e ela sabía de certo que non voltaría nunca. Para que ía manter a luz da casa? Non me veñas con parvadas’.

Por instinto, revisou coa mirada todos os enchufes do salón. O único ocupado servía ao televisor, apagado.

- ‘Veño de entrar agora na casa, querido. Todo estaba apagado. Non ten sentido ningún o que me estás a dicir. Repítocho: miña nai sabía que non regresaría. Agora, se o que pasou é que esqueciches, oe, non pasa nada, dimo e xa está, pero é moito tempo…’.

Lois ergueuse do sofá e respirou con impaciencia. Camiñou de novo cara o vestíbulo e acendeu a luz das escaleiras do sobrado. Mirou para o alto e empezou a subir.

- ‘Non, que non te moleste o que che digo. Retíroo, de verdade, síntoo, non, non quería… Foi un mal entendimento, xa está. Pois non o sería!; se me dis que cho dixo, créocho, hala, xa está. Non me fagas caso, por favor, que veño de dar terra á miña nai. Bicos, chao’. 

No sobrado, entrou na súa habitación de mozo, conservada coma un estrafalario diorama do pasado. Nada, nada cambiara. Deitouse na cama e pechou os ollos, adoecido pola señardade que lle sobardaba non tanto por lembrar a mocidade perdida, senón máis ben por comprobar de que maneira a esquecera por completo; como esquecera o renxer da cama, co seu cabeceiro de nogueira; como esquecera a vella cadeira, a xanela verde sen marco, o teito de madeira; como esquecera, por Deus bendito, o inefable feitío do pomo, do pomo da porta do armario da habitación da casa do pobo de seu.

Se cadra, ficando así quediño, viríanlle ao maxín os recordos. Respirou. Un lene recendo a mazá tabardilla tróuxolle a imaxe da súa nai gardando a roupa pranchada nos caixóns. O ecoar das pingas caendo dunha billa lembroulle a frialdade do baño, coa bañeira con patas en gadoupas, brancas e esmaltadas.

Daquela, escoitou o ruido.

Comezou de súpeto; Lois abriu os ollos alarmado. Na casa non había ninguén. Endereitouse; o ruido viña do andar inferior, se cadra da cociña. Escoitou uns pequenos estalos que derivaron ao cabo nunha cadencia xorda, de tensión eléctrica, que quixo recoñecer. Era a neveira. Xa máis calmo, volveuse deitar na cama. Si, tamén aquel son lle traía vellas lembranzas, dos iogures da casa, das bolsas de leite fresco que a cotío traía a veciña. Baixo a perna notou o perfil do móbil. Lois pensou de novo no seu curmán, e decidiu chamalo para se disculpar pola andrómena aquela.

Entón, nun relampo, caeu na conta da neveira. Non había nada enchufado na casa, agás a neveira. Se a súa nai lle dixera ao seu sobriño que, por favor, non quitara a luz de casa, a razón tiña que estar na neveira. Un fondo sentimento de agonía empezoulle a medrar no peito. Durante dous anos aquela casa permanecera conectada á rede eléctrica soamente para manter en funcionamento o frigorífico. Non tiña sentido. A súa nai sabía que non había retorno posible e que, de haber alguén que regresara, non sería ela senón máis ben o seu fillo, no seu camiño baixando do camposanto. Por que pedira que non cortaran a luz?

Ergueu da cama. Saiu da habitación e comezou a baixar as escaleiras, seguindo o murmurio monocorde que lle chamaba. Entrou na cociña e dubidou por un intre, arrepiado. Sen acender a luz, foi cara a neveira e abriuna. Estaba completamente valeira, non sendo por unha fermosa botella negra co relevo aburatado no estante central. Unha Palmes d’Or da adega de Nicolas Feuillatte. Unha botella de champán.

A luz da neveira recortaba na parede oposta da cociña a silueta alongada de Lois, que se tapaba a boca para non chorar. 

 

 

 

Obituario

Ninguén me quixo nunca; téñoo asumido. Será pola miña soberbia, pola miña pedantería, pola miña miña miña, sempre estou a falar de min. Non me recoñezo mérito ningún, que non sexa, tal vez, unha certa habelencia coa escritura. Á xente gústolle como escribo e eu fágome querer, que máis podo facer? Escribo por afección, de balde e non publico nada.

A primeira vez que din uliscado este talento (non diría talento, poñamos facilidade) foi na morte dun curmán maior. A miña tía pediume que lle redactara unhas liñas de lembranza que desexaba ler no funeral; así o fixen, e a nota emocionoulle. Pouco tempo despois morreu a miña tía, e o seu viúvo, que editaba o xornal da vila, pediume un artigo para a primeira páxina onde falara do marabillosa que era a súa muller. Fíxeno e o artigo tivo unha acollida decorosa.

Marchei da vila con vinte anos; gardo poucas lembranzas da miña mocidade e, da mesma maneira, poucos na vila teñen recordos de min. Apenas regreso nas vacacións, invitado por este ou aquel familiar, e paso uns días tranquilos, entre un ceo calmo e un mar bravo, recuperándome das miserias da rutina. Pero xa sabedes como é a xente das vilas: o meu artigo de portada deume unha certa sona, e comezaron a falar do ben que escribía o fillo da cordeleira, mira ti, e parecía parvo o rapaz… A cousa foi que dalí ao pouco morreu o alcalde, e o fillo chamoume para que lle escribira un obituario; díxenlle que non lle coñecera en vida, pero contestoume que tanto tiña; que el tampouco lle tratara moito e que a cousa era escribir algo que, en fin, ficara. Usou esta palabra: ficar. En fin, xa coroado como señor do ‘scripta manent’, fixen algunas preguntas e escribín unha necrolóxica de moita categoría que o fillo me agradeceu con bágoas nos ollos.

Moito mo agradeceu, pero nunca me volveu falar. A xente dos pobos é así; eu non pertenzo a ese mundo, e comprendo que se manteñan afastados dun home coma min, da xente que, de tanto vivir lonxe, na cidade, ten a lingua revirada pola cursilería e os andares envarados dun marqués. Mesmo desde que me xubilei, agora que vou máis por alá, quixen achegarme a vellos coñecidos da miña nenez, pero falamos idiomas distintos; non conectamos. Aínda así, como literato oficial da bisbarra, seguen a chegarme encargos para notas de difuntos; calculo que levarei cousa de medio cento. En realidade, penso que esta afección mórbida pola necroloxía, polo relatorio de pasamentos e tristuras, colaborou na guisa de soterrador tímido que se me vai aperfilando, e que tamén complica as miñas relacións. Daría algo por acadar un trato normalizado coa xente da pobo, que desvía a mirada apenas advirte a miña lánguida sombra de corvo saíndo polo portal.

Por iso, aledoume tanto que a Pataqueira me brindara onte un sorriso. Esta muller foi o meu primeiro amor nas festas da vila; marchei e non volvín falar con ela. Mesmo cando retornaba polas vacacións e pasaba pola súa tenda a lle comprar patacas, nin miraba para min. Pero onte, despois de trinta anos de silencio, sorriume docemente e agasalloume cun ‘benvido’. Segundo me dixo despois o fillo, viña de regresar de Santiago, de recoller o resultado duns análises médicos dos que non quixera falar a ninguén.

 

 

As cartas

Salón, vellos mobles, láminas vellas, grandes cortinóns. Decoración da posguerra, pesada e grisalla. Dous homes, un vello e un mozo, apuran cadanseu café sentados nunha mesa camilla.

Helmut: Vaia, arrefeceu o café.

Adolf:         Aínda está máis quente ca ti.

Helmut: Verdadeiramente, do teu enxeño xermánico non dan agromado as metáforas.

Adolf: Pois direicho ao dereito: non tes alma no corpo.

Helmut: Ha, ha, prefiro as túas metáforas.

Adolf: Que vas facer?

Helmut: Vin na procura dun acordo contigo, meu rapaz, pero vexo que a posibilidade se afasta a cada frase que cruzamos. Non entrarás en razón?

Adolf: Nefecto, hai un grave desacordo entre nós. Entendo que, polo tanto, non farás nada.

Helmut: Que queres dicir?

Adolf: Son o teu fillo e o teu herdeiro. Levo o teu apelido; terásme en conta, daquela.  

Helmut: Aínda non es o meu herdeiro, fillo. Sigo vivo.

Adolf: Pois compórtate coma se estiveras vivo!

Helmut: A vida é delongada e complexa e estou canso, é verdade. Pero sigo aquí, estou vivo e os papeis son meus.

Adolf: A familia non es ti únicamente!

Helmut: Pero eu son eu únicamente. En realidade, mais que chegar a un acordo, ben vexo que te chamei apenas para comunicarte a miña decisión; non para pregar o teu consentimento.

Adolf: Non precisas o meu consentimento para me facer dano? Penso que si. E prégoche que non mo fagas.

Helmut: Asumo as túas reticencias, pero a nosa situación non é doada. Non teño escolla. Estes documentos pertencen xa a historia; falei cun editor, sempre dentro da máxima confidencialidade, e prometeume unha cantidade de marcos imposible de rexeitar. Farache dano ser o herdeiro dun rico?

Adolf: O herdeiro dun home noxento, si.

Helmut: Non podo solucionar iso. Son unha persoa miserable, xa o sei.

Adolf: Non, meu home, ti non es miserable. Esas cartas, eses papeis que gardas con tanto agarimo, son as miserables. Racha con elas, tíraas ao lixo.

Helmut: Son as miñas cartas, é a miña correspondencia.

Adolf: É documentación privada, por favor. Non importan a ninguén!

Helmut: Se me van dar o diñeiro que me prometeron será porque importan. Apenas a sinatura do Führer xa abondaría para que valeran moito. Que queres? Que as guinde na cheminea? O lume destes papeis pouco te quencerán. Ha de servirte máis a esgalla de marcos que me dean.

Adolf: Importan? A quen lle importará…?

Helmut: Importan, importan máis alá do seu contido. Todo o mundo está interesado neste home. Calquer tema, calquer parvada. Unha relación de amizade, algo que serva para coñecer ao Führer… Estamos no medio dunha peculiaridade histórica. Hai que aproveitala.

Adolf: Falas coma un vello prusiano. Peculiaridade histórica? Que dis? A túa correspondencia con Hitler? Son apenas cartas que alguén che envía, por favor! Cambiarán a historia? Que che importa a ti a historia? 

Helmut: O que me importa é que teñas para comer. Esta posguerra está a ser terrorífica.

Adolf: Paiciño, déixame que cho lembre: todo o mundo respéctate. En Nuremberg, hai poucas persoas tan aprezadas coma ti. Es un modelo de sensatez e integridade. Que vai ser de todo iso cando des ao prelo este lixo?

Helmut: Mellor leña que loureiros. Que me fagan unha estatua non che sacará de pobre.

Adolf: Pero non todo pode ser unha cousa de cartos, meu home. Xa sairemos adiante; e se non pode ser, será o destino. O único que deixamos tras de nós é a memoria, non pensas? Publicadas as cartas, non poderei sair á rúa. Non o entendes?

Helmut: Se cadra, faste famoso. Mira o caso de Wilde: a deshonra total, a vergoña completa, a familia forzada a cambiar de apelido, a renegar do malpocado. E agora o fillo vai polas feiras cun libro chamado ‘son o fillo de Oscar Wilde’. Ti fai o mesmo, non me importará. A miña deshonra pode ser unha fonte de ingresos interesante.

Adolf: Non sexas cínico. Tes unha folla de servizos inmaculada. Fuches notario maior de Nuremberg, condecorado e emérito… Lembro cando neno ver por esta casa, mesmo sentados nese sofá de aí, a Stresemann e Hindenburg. Que foi de todo aquilo?

Helmut: Todo aquilo rematou. Chegou a guerra e nós non fuximos. Ficamos aquí, cumprindo os nosos deberes de cidadáns, de funcionarios. E despois de todo o que aturamos, como non temos un carnet de rebeldes, desprézannos e mándannos para a casa. Con toda a razón, por certo.

Adolf: Nunca simpatizaches!

Helmut: É verdade; o Reich foi un horror. Pero os funcionarios prestamos un bo servizo a Alemania; grazas a nós o país, a pesares de ser vencido, non foi destruido.

Adolf: Non fixeches nada malo, está claro.

Helmut: Non me entendes. Claro que fixen algo malo. Por iso comprendo e teño por xusta a penosa situación na que vivo. Pero o deber non ten nada que ver con iso; non caerei na frivolidade de pensar que consiste en facer cousas boas. En cada momento tes que facer o que tes que facer, sexa malo ou bo, sexa correcto ou incorrecto. Asumo que é un razonamento moi limitado, pero xa non hai remedio. Non erguín a voz, non me rebelei. Fixen o incorrecto? Probablemente, pero era a miña obriga. Polo tanto, asumo a culpabilidade; non merezo respectabilidade ningunha.

Adolf: Non digas parvadas. Fuches exculpado, ninguén che acusa de nada.

Helmut: Enténdeme, non busco unha excusa. Fun un covarde. Non, non, non digas nada, que non ten nada de malo selo. A valentía é apenas un relato; cando fracasa, chámase desobediencia, chámase temeridade. Se o meu deber era ser covarde, como ser outra cousa? E agora teño as cartas…

Adolf: Para min, nin es nin fuches un covarde.

Hulmut: Para ti fun o teu pai, mais nada, ou sexa que non tes cousa que dicir. E agora teño estas cartas que me impoñen outro deber. Un deber contigo, para fornecer o teu futuro… Estea ben ou mal o que vou facer, non teño alternativa, comprendes? Xa non teño memoria que honrar.

Adolf: Fagamos unha cousa; dame as cartas e, de precisar eu os cartos, xa me encargarei de publicalas no futuro.

Helmut: Nunca as publicarás, meu rapaz. Hai cartas que non liches.

Adolf: E que din?

Helmut: Explican por que valen tantos cartos.

Adolf: Non me asustes.

Helmut: Por iso téñoas que publicar eu. Hai corenta anos as cousas eran moi diferentes. Sabes? Eu non coñecín ao Führer; coñecín a un mozo febliño e doente, que vivía con outro rapaz en Münich, onde me presentaron á parella no Nadal do ano 13. De primeiras, fun máis amigo do compañeiro, Rudolf Häusler, pero Adolf… era retranqueiro e pintor. Os dous eran divertidos, fumaban, facían festas, invitaban a outros rapaces á habitación. Que queres que che diga? Encariñamos e Rudolf tivo que marchar, doente de ciumes. En fin, non había sitio para os tres no cuarto. Eramos novos…

Adolf (erguéndose da mesa): Pero que me dis? Non quero saber nada diso. Entendo que será unha alburgada e non houbo delicto...

Helmut: Se cadra houbo. Xa non me importa nada.

Adolf: Non cho creo. Ti non es deses… homes.

Helmut: O pior é que non me arrepinto; en realidade, nin me orgullo polo que fixen ben nin me arrepinto polo que fixen mal. Un prusiano chamaría a iso ‘madurez’, non cres?

Adolf: Non, non. Esas cartas non poden aparecer. Estás tolo? Non poden! Coñeces o código penal; sabes do artigo 175…

Helmut: Pouco se aplica.

Adolf (subindo a voz): Aínda así. Pensas que dubidarán en denunciar ao querido amigo do Führer? Pensas que non te porán no escarnio dos veciños, na lingua das taberneiras? Onde me agocharei para non escoitar as mofas dos cuarteis, o mainiño escándalo das igrexas? Non me podes facer iso a min, que son o teu fillo. Non me queres?

Helmut: Como podes dicir iso? Quérote con todo o meu corazón, por iso o fago, para che dar un futuro. E se a vergoña cae sobre min, que se lle vai facer? Se o escarnio me ven por algo que fixen, sexa bo ou malo, terei que aturalo, non hai remedio. É o meu deber arrostrar a miña realidade, o meu pasado, o meu ser…  

Adolf: Perderás un fillo porque estás tolo. E tes razón, non hai nada que facer. Mesmo mañán cambiarei de apelido, non che preocupes, e te borrarei da miña memoria.

Helmut: Cambia tamén de nome, xa que logo. Eu seguirei sendo eu.

 

Adolf marcha. Telón.

A mirada

Medo, has de ter medo? Naces, vives con el, lembras? Todo empezou cunha pedra, pedriña, pedra, que non era unha pedra, alá baixo a ponte, recollendo os restos esparexidos en foulas bermellas do cadavre. Fumabas, na madrugada fría, e tras tirar a colilla fuches afogala cun medio reverique de chotis enriba dela pero deches cunha pedra, amigo. Á luz do sol preguiceiro albiscaches baixo o calcañar un dente do morto. Ducias de policías revoaban ao teu carón, pero ninguén vía o dente, pequeno, branco, brillante no chan. Á vista de tanta xente, ninguén quería poñer a mirada no terror, nin ver nin sentir. Pecha os ollos e fai liscar o medo. Mellor deixar tranquilos aos policías. Non dixeches nada, que o dente fique aí, sen ser visto, ou non era aquel, nunha laxe baixo a ponte, xunto a unha colilla esmagada, o lugar propio, definitivo, do dente? Que lugar máis axeitado para rematar o seu vieiro neste planeta, vencellado ao granito telúrico e frío, habería para aquel anaco de corpo, aínda quente do sangue xa morto que lle alimentara? Por respeito ao morto, decidiches non someter á pedriña de óso ao inferno da recolleita, análise, manoseo e, finalmente, cremación. Deixade que os venerábeis restos de ADN se convirtan en auga de musgo, se arrastexen ao lombo dun escarabello, nas patas dunha cascuda, e sexan ceibes para seguir vivos… Que envexa de dente, pensaches. Parecía un suicidio, a ponte, a caída, sen testemuñas nin máis probas. Unha caída. Querías aforrarte o teu traballo de fiscal, ogallá se suicidara, mais non, hai que investigar, aprofundar no medo, non vaia ser que haxa un asasino na bisbarra, e teñamos unha vaga de mortos, teña medo, señor fiscal, teña medo que é a súa encomenda. Que medo máis gorentoso e tenro. A policía foi a casa do morto, nada, non atopou nada non sendo á nai chorando. Matáronmo, teño medo. Non se preocupe, señora. E se…? Non mo diga, señor fiscal, non se atreva, que o rapaz non se matou. Tráente un diario porque o malpocado levaba un diario, tapas duras e frases moles, absurdas como absurda é a mocedade. Les o diario, cheo de mixiricadas famentas, parvadas sen sentido, cursi, estrafalario e pedante. Apenas unha liña era interesante. ‘Coñecín ao novo veciño. Quere matarme; noteillo na mirada’. Non será absurdo? En fin, vaiamos ver ao veciño. ‘Non está’, contestou á súa filla, ‘papá está no traballo, virá á noite’. Que nos chame. Á noite chamou o home e falaches con el e pareceuche encantador; estaba moi aflito pola morte do rapaz a quen non tratara moito, a verdade. Non é o asasino, estaba nunha festa á hora da morte. ‘Pero veña, veña aquí que falamos de vagar…’ Dous días despois apareceu o veciño pola túa oficina e tan pronto o viches, o corazón perdeuche o pulso. Aquel home tiña unha mirada de morte; unha ollada que che acoitelaba os intestinos, que che remexía o estómago, que che anodaba a gorxa cun fío de terror. Culpable, culpable. Empezaches a lle falar, preguntas e preguntas, mais non podías aturar a visión daqueles ollos noxentos, escuros, que parecían agochar no seu interior toda a maldade do mundo. Tiña coartada, pero entón xa non a criches. Hai que levalo perante o xuiz. O xuiz chamoute, ‘pero que probas tes contra el?, non me amoles, non me fagas perder o tempo’. Pero alá foi diante do maxistrado que se despreguizaba a bocexos. Entrou pola porta e o xuiz envarou coma unha póla de aveleiro. Esa mirada! O veciño, xa imputado, ollaba ao chan, esquivaba os ollos esculcadores do instructor, pero ao final as miradas coincidiron nun contacto eléctrico e a boca da señoría abriuse pampa e lerda. E foi entón cando o xuiz, adoecido polo seu propio medo, forxou a íntima convicción de que aquel home o mataría, antes o despois, coa seguridade que soamente ofrece unha paranoia ben traballada. Diante daquela mirada, a coartada do acusado convirteuse nunha proba máis de cargo: para o xuiz, o home era tan perigoso, tan espilido e sagaz, que argallara unha excusa eficaz para o exculpar, mais a propia contundencia e solidez inexpugnable da coartada amosaba a intelixencia perversa do maligno que a amañara. Mandouno de contado a cadea. Xa pasaran dous anos e agora ves do xuizo, meu querido fiscal. Levabas dous anos preguntándote a razón pola que acusaches a aquel home por mor dunha liña dun diario, pero na vista do xuizo (na vista!, que palabra máis axeitada!) viches a razón, a causa, o motivo e a proba da culpa nos ollos do acusado. Douscentos anos de doutrina non poden estar equivocados; douscentos anos dende que a groriosa Ilustración sentenciou a importancia de ver ao acusado, de escoitalo, de tocalo, de uliscalo, porque os funcionarios da xustiza, educados no medo, coñecen como fede a culpabilidade na mirada do acusado; unha mirada acesa, revirada, arrepiante, lonxana, esguellada, unha mirada que facía dano, unha mirada sen esperanza. Lembra o dente, lembra o dente. Despois do xuizo metícheste a chorar no baño do xulgado, e fuches esnaquizando a pancadas todos os espellos…

Setembro

Chamou. Non contestou ninguén. Púxose diante da porta, acenou unha tentativa de sorriso por se abrían, pero nada. Debería ensaiar un pouco máis o seu sorrir, pensou; non lle saía natural, había un tal de constrinxido, de invento, unha comisura dereita coma un pau, a outra combada. Vía a súa imaxe reflectida no ollo da porta e maxinaba ao outro lado, quen sabe, a unha velliña erguendo o bico para chegar a albiscar quen sería o fulano que chamaba e entón el reforzaba o pulo do sorriso, amosando os dentes coma unha involuntaria ameaza. Ninguén abriu. Seguindo unha rotina ben aprendida, chamou por segunda e aínda por terceira vez, que nunca se chama unha cuarta. Nada. Decidiu, que non sempre o facía, poñer a orella na porta. Dáballe un pouco de medo que alguén lle vira, pero aínda así o fixo. De primeiras non escoitou nada; ao cabo dun tempo, comezou a zoarlle na orella o seu propio pulso. Mergullado no silencio, ficou un tempo atendendo ao escoar do seu sangue percorréndolle, cun ritmo sincopado, as veas do seu interior, o murmurio dun río agochado. Finalmente, separou a orella da porta, endereitouse, axeitou a garabata, pousou a carteira no chan, sacou unha vella libreta, buscou a folla correspondente e debuxou unha liña vertical anotando o seu novo fracaso. Pechou a libreta, meteuna na carteira, colleuna e camiñou cara a seguinte porta. Chamou. Non contestou ninguén. En realidade, non lle disgustaba o seu traballo; era unha laboura ben sinxela, esta carallada das vendas a domicilio. Todo consistía en chamar e estar disposto, ter preparado un discurso de convencimento, de feitizo, para acadar o éxito dunha operación. Hai que chamar a todas as portas, dixéralle a súa nai; niso consiste a vida. Ante o silencio, afoutouse, que poucas veces se atrevía, a petar levemente cos cotelos; era un certo descaro que podía molestar ao veciño, mais algúns días, segundo o seu humor, sentía estar que o rachaba e deixábase cair naqueles riscos innecesarios. Toc, toc, e agardou inmerso na taquicardia. Había que dar certa emoción ao traballo, que se non… Non todas as portas eran iguais, non todas as situacións eran as mesmas. Procuraba ir variando o enfoque, innovar algunha abordaxe máis suxerente, pero o resultado non cambiaba: sempre o silencio. Aínda permaneceu diante da porta vinte minutos máis, por si o cliente fora lento de perna ou de escoita, e marchou cara a seguinte porta, tras repetir o protocolo de anotar o novo silencio. O máis importante dun emprendedor, repetíase a miúdo, era non perder a esperanza. Nin a esperanza nin o medo. A constancia é filla do medo; a obstinación, do terror. Naquel andar non lle abrira ninguén, pero iso non quería dicir nada; calquera porta era unha nova oportunidade, e había que aproveitala con prudencia, con humildade, mais con entrega. No final do pasillo abríase o foxo das escaleiras e, ao seu carón, unha máquina de sándwiches e bolechas; como todas as que atopara ata entón, estaba escangallada e aberta, e aínda tiña no seu interior material disposto para a rapiña. Mirou escaleiras arriba e abaixo; non había veciño ningún; aínda dubidou media hora máis, non fora ser que alguén lle cachara no medio do delicto. E así como se convenceu de que non o vería ninguén, apañou ás presas un sándwich e agochouno nun relampo baixo a camisa, suando de medo. Sempre repetía o mesmo absurdo teatro pero, como adoitaba pensar, calquer día me collen. Nunca o fixeran. Aquelas maquiniñas resultábanlle moi úteis no seu traballo xa que, atopando comida de balde, non precisaba sair ao exterior, buscar un bar, perder tempo… Melloraba a productividade, non había dúbida. A comida non era moi variada, era certo, pero abondáballe para seguir adiante. Repostas as forzas, subiu ao andar superior, buscou a porta coa letra A, que as cousas había de facelas ben e pola súa orde, e chamou. Non contestou ninguén. Nos pisos altos, pensou, vive xente de máis xeitura, e malo será que non haxa alguén que lle compre algo. Non pasa nada que ás primeiras non obteña resultado. Termaba da carteira de xeito nervioso e acelerado, preparado para a abrir diante do comprador. En realidade, xa esquecera completamente o que ofrecía, pero non importaba; ben sabía que o importante non é o desafío en si, senón a disposición do espíritu para acadalo; iso lle levaría cara o triunfo. O que vendera, sexa o que fora, era o de menos. Chamou a outra porta. Non contestou ninguén. Para cando acadou o final do pasillo, xa era noite pecha. Seguindo un traxecto coñecido, baixou polas escaleiras ao portal, grande, valeiro e escuro, e dispúxose a durmir nun recuncho, agochado da vista da xente. Había alí un sofá verde fronte a centenares de buzóns, grandes, valeiros e escuros; podería deitarse nel, pero tiña medo de atopar ao porteiro e que este lle botara do portal a mallazos, así que afixérase a durmir fora das olladas da xentiña cruel. En todo o tempo que levaba traballando, xamáis vira porteiro ningún, nin en realidade se cruzara xamais con ninguén, pero quen lle dicía que un día non estaría aí un bedel para lle zoscar? Aquel día se arrepentiría de non ter sido sensato, pensaba, así que prefería pecar de prudente e durmir no chan cara a parede. Acordou de mañanciña e, temendo coincidir co porteiro en calquer momento, baixou paseniño ao garaxe sen facer ruido, onde sabía dun pequeno baño no que se lavou e barbeou, que había de estar xeitoso e garrido diante dos clientes. Volveu ao portal e detívose diante dun plano do edificio que domeñaba o vestíbulo. Trece escaleiras, trece andares, trece pisos por andar; a véspera adicáraa por enteiro aos andares doce e trece da decimoterceira escaleira. Remataba, unha vez máis, a xeira completa polos 2.197 pisos da urbanización e, de novo, nada de novo: ninguén lle abrira, ben porque non querían ou ben porque non había ninguén nos pisos. Unha vez máis, co espíritu incólume da ilusión, e porque non tiña nada mellor que facer, decidiu comezar de novo pola primeira porta do primeiro andar da primeira escaleira, onde xa fora cinco meses atrás sen éxito. Cinco meses era o que lle llevaba aproximadamente facer unha rolda completa polo edificio, xa que reservaba media hora, que menos sería imprudente, para cada veciño; hai que adicar a cada quen o seu tempo, tratando a cada posible comprador co agarimo e paciencia que merecía. Cómpre traballar con miudeza e de vagar; non estaba disposto de ningunha das maneiras a perder un cliente por fuxir ás carreiras dunha porta, sen agardar, sen tomarse o seu acougo. A madurez é saber esperar. Encamiñouse á primeira escaleira e subiu ao primeiro andar. Chamou á porta coa letra A. Ninguén contestou. Xa estivera diante daquela porta ducias e ducias de veces, meses, anos atrás, e nunca lle responderan. En todos os seus anos de traballo, nunca lle abriran porta ningunha, pero sempre cabía a posibilidade de que, cando el aparecera nas anteriores veces, xusto o veciño estivera no traballo, ou saíra un momentiño a polo pan ou cos amigos e xa regresara. Nunca hai que abandonar. O carácter é propio das persoas axuizadas, e el orgullábase do seu carácter, que tiña por teimudo, constante e medorento. Agardou a media hora de rigor, ensaiando diversos perfís de sorrisos. Non había que perder a esperanza. Pasado o tempo, pousou a carteira no chan, sacou a vella libreta, buscou a folla correspondente e debuxou unha nova liña vertical. Pechou a libreta, meteuna na carteira, colleuna e camiñou cara a seguinte porta. Chamou. Non contestou ninguén.

Precipicio

O doutor fíxome pasar. Na mesma porta saudoume afablemente, dándome a man e unha lixeira aperta, apenas unha palmada, nas costas. Sentei.

- ‘Que tal che vai? Facía tempo que non pasabas por aquí, eh?’.

- ‘Pois nada, traballando coma sempre. Veño porque, estando de vacacións, sentinme un pouco mareado e mandaronme unhas probas, uns análises’.

-‘Fixéchelos?’

-‘Fíxenos, pero alá na vila. Dixéronme, como agora vai todo por internet, que xa ti logo me dicías… En fin, veño polos resultados’.

- ‘Claro, claro, isto é tremendo, a cousa da informática. Estamos todos conectados, non sabes como. O laboratorio sube os resultados á túa historia clínica, e zas!, xa os teño aquí, que che parece? Todo automático, todo automático. Pois espera, que agora che digo…’.

Empezou a premer teclas no ordenador, devagariño, lanzando os furabolos sobre o teclado coma se fose un arqueiro de antano guindando frechas. Tiña toda a mesa chea de papeis, recetas, bolígrafos con publicidade, había unha carpeta, a tarxeta dun visitador, un blíster valeiro, un sobre rasgado, un calendario aberto no mes anterior, un cinceiro con caramelos de menta, unha luva de latex… Sin quitar a vista da pantalla, preguntoume:

- ‘Fuma?’

- ‘…’

Xa non me tutea, pensei. Xa non…

 

 

Ngóbe

Montaches no coche, chimpaches nos nenos os teus habituais berros agónicos, secácheste a bágoa que teimaba por te comprometer, xiraches a chave e arrancaches. A rebelión dos raparigos durou o que duraron os semáforos, as rotondas e os pasos elevados. Ás portas de Madrid, deixando atrás a cidade, todo é silencio. E estaba o nó. O nó atado á gorxa. O nó atado á mirada do neno. O nó atado ao neno que non voltaría.

Lembras? Cando chegou ao colexio non tiña visto un xiz na súa vida. Apareceu un día, da man dunha funcionaria; mentres vos as dúas falabades de papeleos, a súa mirada aberta escoitaba un mundo novo, bla, bla, mira ti que desgraza este neno, como non hai unha praza volo quedades, así provisional, non ten papeis pero no CIE vai ser que non, bla, bla, non cabe máis ninguén… e veías os seus ollos percorrer de vagar os estantes de metal, os libriños de cores, as cadeiras, a pizarra e o xiz. Como te chamas? Non lle preguntes, filla, que non che entende nada; se cadra, falará algo de francés, que nestes países de África, que sei eu, bla, bla, coido que ven do Congo, ou será do Zaire?, que máis dará, se son todos iguais, bla, bla, lembras Alto Volta? Ha, ha, agora é Burkina Faso. E Dahomei… pero por favor, habería un país que se chamaba así? Penso que se chama Benín, e xa non me preguntes por Rhodesia, que aí déchesme ben. Que será agora? Zimbabue ou Zambia? Tanto ten, se neses países están sempre a tiros, bla, bla. Moita guerra, moita miseria e moito calor. E que facemos? Pois se sabe francés, que faga unha redacción dicíndonos como se chama.  

Chámanme Ngóbe. O nome púxomo miña irmá, que é moi boa comigo. Iamos co noso pai ás chousas do val a cazar paxaros-potro, unhas aves que comen ratos e son coma cabaliños que trotan polo ar, e son moi fermosas. Viñan a comezos da primavera, en outubro. Cando non tiñamos que comer, iamos pillalos con redes, e eu tiña moita pena por eles. Un día recollín da rede un paxaro-potro cunha pata rompida. Agocheino na alxibeira e non dixen ren ao meu pai; ás caladas funlle curando, dándolle de comer vermes, ósos e algún rato. Na pata coloqueille unha cataplasma de lama que amasei coas miñas mans; ligueillela cun longo fío de lá bermella, e todas as noites lle dicía que se ía poñer ben. No cabo, meu pai atopou o esconderixo onde o gardaba e botouse a rir; foi cando miña irmá comezou a me chamar Ngóbe, que é como en lingua lingala chamamos aos paxaros-potro. Pasado un tempo, meu pai levouse ao paxaro, dicindo que xa estaba curado e había de ceibalo porque era un ser libre e tiña que marchar antes do outono. Agora non sei onde está. Tampouco sei onde está meu pai nin miña irmá.

Dous meses despois regresou a funcionaria. Trouxo papeis de moitos carimbos e moitas cores, e falou de correntes migratorias e de responsabilidade e regulación, convenios e repatriacións, pero ti non querías escoitar aquelas verbas. ‘Ngóbe fica’, dixeches. ‘Non pode ficar’, contestoute con agarimo. ‘É certo que Ngóbe non ten familia coñecida, pero se considera máis útil para o seu desenrolo persoal, no marco dos convenios asinados por España, que o menor medre no seu propio ambiente cultural’.

O nó na gorxa. Esta noxenta burocracia que trae e leva persoas, que fende proxectos e traxectos, que fai dano. Baixo aquela mirada escura de neno, non atopabas resposta para tanta pregunta. Mentres se levaban a Ngóbe da aula, chorando, rastexándoo polos brazos, preguntábaste a quen lle compraramos este maldito anaco de planeta. Mentres lembrabas a Ngóbe anodándose a túa perna, saloucando unha inútil esperanza, a túa mirada vagaba alleada e húmida polos ermos da Terra de Campos, campos de terra sen fronteiras nin camiños, desertos de cereal, figueiras verdes e granadas mapoulas. Viches un coello afastarse, trotando, ao escoitar o coche. E se trouxeras a Ngóbe ata aquí, e o ceibaras, libre, que delito cometerías? Nin aceno fagas! Ben sabes que este mundo, que aceita a liberdade dos coellos, dos xurelos e das sardiñas, non permite a liberdade das persoas. 

‘Que che pasa?’ A pregunta incomodoute. Apenas saíras a fumar á porta da casa e teu pai non parecía disposto a deixarte en paz. ‘Nada, nada’. A tarde volvíase roxa de lume e unha larga eira en barbeito abríase perante ti, abeirada por vellos bidueiros brancos. Dentro da casa, os nenos semellaban terse calmado diante do televisor. ‘Bueno, problemas no traballo, xa sabes’. Non te contestou. Deches unha lixeira tragada ao pitillo. ‘Asignáronnos un refuxiado, un rapaz que resgataron do naufraxio dun caiuco: morreu toda a familia. Estivo connosco dous meses; un rapaz marabilloso. E onte levárono; xa sabes, as cousas…’. ‘E onde o levaron?’ ‘Que sei eu, de volta a ningures, supoño’. Respiraches fondo, tentando sorrir. ‘Chamábase Ngóbe, que na súa lingua quer dicir paxaro-potro’. ‘E que paxaro será ese?’, preguntou teu pai. ‘Pois non teño nin idea’. Tomoute do ombro con dozura e empezaches a baixar polo camiño do río. Ao lonxe, unha banda de aves navegaban o ceo en voo de recoñecemento. No silencio mesto da tarde, escoitaches o canto do horizonte: un trino miañado que remataba cunha sorte de estraño relincho. ‘Espera, ¿que é iso?’ Teu pai sorprendeuse. ‘Que van ser… Os miñatos, que andan á caza’. ‘Parecen relinchar’, dixeches. ‘Sempre tiveches moita maxinación, filla. É un animal moi común por aquí, xa sabes, en primavera e verán; despois marchan. Sempre hai un par de niños naquel pombal; achegámonos?’

Fostes ao pombal, entraches e cruzáscheste coa mirada escura dun miñato, que te esculcou dende unha trabe cunha curiosidade inocente. Bico claro, xesto celludo, corpo gris, fermosas ás castañas y un longo fío de lá bermella, case preto, anodado nunha pata.

O meu tatarabó

Aínda despois de escoitar o galo, quixo agardar a chamada dos sinos da igrexa da Encarnación, que non había de ser un animal senón o mesmo Deus quen lle sacara da cama; cando escoitou a chamada á misa, ergueu. Eran as seis da mañán do dezanove de xullo de mil novecentos oito e o tenente coronel retirado don Juan Carlos Keller e García, frente aberta, mirada clara e barba longa e forcada, tiña por diante un día de moito trafego. Asomouse á xanela, que deixara depechada toda a noite; nun mencer limpo e bermello, greas de birrios e anduriñas enchían as sombras de movemento. Chamaron á porta da habitación. Era a pousadeira, traendo auga quente para a xofaina.

- ‘Bos días nos dea o Altísimo. Qué tal durmiu o señor?’

- ‘Descansei, miña señora, que á miña idade xa é cousa de merecer, despois de dous días de viaxe dende Málaga, que lle parece?’

A pousadeira saiu do cuarto e baixou ao salón. Amañou as cortiñas, pechou as fiestras, tendeu as persianas de esparto sobre os balcóns e puxo leite a ferver. Na rúa, xa empezaba a verse xente; ía ser día de moita troula.

Non serían aínda as sete cando unha muller entrou na pousada; vestía de preto, mantón lixeiro de seda, porte elegante e pamela na cabeza.

- ‘Son Matilde Keller Mezquíriz, sobriña de don Juan. Veño atendelo’.

- ‘Por favor, dona Matilde, suba comigo. Don Juan está na habitación, deu orde de non lle molestar, pero supoño que a vostede…’

- ‘Como? Que o meu señor tío está só na habituación? E vostede non mandou ninguén para o axudar? Señora, señora, que o meu tío xa ten máis de setenta anos. Non é un rapaz!’

As dúas señoras subiron ao sobrado e chamaron a porta. Sen agardar resposta, Matilde abriu a porta; don Juan estaba de pe, xunto á xanela, axustándose o puño da camisa.

- ‘Matilde, querida, xa vexo que chegaches’.

- ‘Cheguei, señor tío, e tráiolle unha cousa, que sei que vostede a esqueceu’.

Sacou do bolso unha caixiña e ofreceulla. Don Juan recoñeceuna de contado.

- ‘Pero Matilde, por favor, agradézocho, pero sabes que eu xa non son militar’.

- ‘Non diga cousa, tío, que moito máis guapo estaría de uniforme, como meu pai e como o seu, que era o meu abó! Pero aínda vestido de civil, a medalla non lla perdono. Que todos saiban con quen falan. Velaí. Tamén lle trouxen o bastón’.

- ‘Xa ve’ -díxolle don Juan á pousadeira- ‘de ser militar non aturaría tantas ordes’.

- ‘Marcho, tío, que me agarda Eduardo na praza. E non tarde, que lle gardarei un sitio especial. Abur’.

Matilde baixou ás escaleiras e desapareceu.

Don Juan rematou de vestirse con calma. Con xesto resignado, sacou a medalla da caixa e púxolla na solapa. ‘Premio á constancia militar’ leu con ironía. Non habería mellores casos de constancia militar que a súa! Baixou e preparouse para sair. Non estaba cómodo; co bastón e a medalla, a cabeza pedía unha gorra, pero el deixara anos atrás aquelas disciplinas. Calouse un chapeu malagueño, branco, y saiu á rúa. Daquela foi a primeira bafarada de lume.

En Bailén adoitan dicir que o sol nace en Linares e morre en Andújar. Pero aquel día de xullo parecía que o sol nacera xa medrado no centro da mesma vila.

Non estaba afeito a tanto calor. Era un golpe seco, duro, calor de pedra. Apoiado no innecesario bastón, coma nunha procesión imaxinaria, foi camiñando ata a praza do pobo. Na praza, toda engalanada, con palcos e guirlandas e música e nenos a correr, buscou un sitio á sombra onde sentar; non o deu atopado. Pensou en retornar á pousada, farto e molesto, cando un soldado o veu chamar.

- ‘Don Juan, veña comigo. Dona Matilde chama por vostede’.

Seguiuno. Entraron no edificio do concello e, tras subir ao principal, veu que Matilde lle esperaba xunto a un balcón aberto.

- ‘Matilde, és unha rapaza ben garimosa, caramba’.

- ‘Quere algo, tío?’ -dixo Matilde co seu mellor sorriso.

- ‘Auga, por favor’ -contestou don Juan, sentándose na cadeira, desfeito.

- ‘Tío, disculpe, quérolle presentar… ao meu marido’ -continuou Matilde.

Don Juan, cun certo esforzo, volveuse erguer da cadeira xusto para ver como se dirixía cara el don Eduardo Martínez del Campo, presidente do Tribunal Supremo.

- ‘Don Juan, non se erga, por favor. É unha honra coñecelo neste gran evento que estamos a celebrar’.

- ‘Don Eduardo, o privilexio é meu. Saiba que a miña señora non puido vir comigo. Díxome: ‘discúlpame perante o ministro’. Contesteille: ‘aínda non o é, Leandra, aínda non o é’.

O aludido riu abertamente.

- ‘Iso é cousa de Maura, pero hoxe eu non son o protagonista, son vostedes. Eu apenas estou aquí por casamento coa neta dun combatente. O primeiro centenario da batalla de Bailén, que lle parece?’

- ‘Pois paréceme que son moi vello, señoría. Debo de ser o único fillo de soldado que segue vivo’.

- ‘Non exaxere, don Juan, que ten vostede a miña idade; claro que o meu señor pai non viviu a guerra. É vostede moi afortunado; que non lle terá contado o seu pai destas xornadas épicas! Gardará unha testemuña de primeira man’.

- ‘O meu pai era suizo, señoría, e ben pouco falador. Gustaba de dirixirse a min en alemán, fíxese, lingua que nunca dominei moi ben. De todas formas, direille que, pola miña experiencia, os que participaron nunha batalla cruel, non disfrutan moito lembrándoa’.

- ‘Nin siquiera cando supuxo a gloria de España, don Juan?’

- ‘A dor pode ser grande dabondo, non cre?’

Matilde interveu.

- ‘Mirade, están a chamar xa para a cerebración. Vai comezar o máis divertido, a reconstrucción da batalla. Imos, meus señores, que temos que marchar…’.

- ‘Pero onde imos, Matilde?’

- ‘Ao camiño de Andújar, tío, xunto á noria, onde foi a batalla’.

Don Juan calou. Dende que recibira a invitación para ir a Bailén, tomara a ocasión coa intrascendencia dunha excursión: pero abondoulle aquela palabra, a sinxela mención da noria, para que todo acadara a solemnidade dunha chamada porque resultou que si, que el, cando neno, si que lle escoitara falar ao seu pai, ao vello Jacob, da ‘wasserrad’, da noria que salvara a todo o reximento de morrer de sede aquel día de miseria, pólvora e morte.

En comitiva, todos baixaron polas rúas de Bailén cara os arrabaldos de poente, baixo un sol de castigo; perdeu de vista a Matilde, que andaría coas autoridades. Tanto mellor, pensou, para ir recuperando o tacto das pedras que pisara o seu pai un século antes, para traer a memoria alguna lembranza da guerra, algo que o vello lle dixera… pero non lembraba moita cousa. O seu pai únicamente falaba de Bailén cando viña por casa aquel compañeiro de loitas, suizo coma él, a tomar uns chatos de viño doce. Sendo rapaz, escoitaba tras a porta falar aos vellos camaradas dos lonxanos días do frente, por máis que amosaran máis nostalxia pola mocedade perdida que pola guerra gañada. Lembranzas que lle traían verbas escoitadas en segredo, bourando na súa cachola de neno: ‘wasserrad’, ‘hölle’, ‘feuer’, ‘tod’, ou aquela estraña expresión que repetían, ‘atza ballona’, que non dera sabido que significaba, porque non parecía castelán nin alemá. 

- ‘Disculpe, leva vostede a gran cruz de San Hermenexildo?’

- ‘Seica o é’ -respondeu don Juan- ‘pero non lle faga moito caso; cousas da miña sobriña, que quere presumir de vello. Chámome Juan Keller, e vostede?’

- ‘Perdoe a miña intromisión; meu nome é Niceto Alcalá, deputado. Un pouco axudei a preparar todo isto. É vostede neto de combatente suizo?’

- ‘Agradézolle o cumprido, meu señor, pero son fillo, que non neto, dun combatente no terceiro de Reding. Comprendo o seu erro; o meu señor pai foi tardo nestas andrómenas do matrimonio…’.

O interlocutor rondaba os trinta anos; cara redonda, fino acento cordobés e un bigote afiado sobre a boca.

- ‘Permítalle que lle dea entón a noraboa, señor. Penso que a contribución do terceiro de Reding á victoria ás veces non ten sido gabada como merecía’.

- ‘Pois daquela, señor, pensarei igual que a súa mercede; claro que, nestes tempos de miseria, agora que perdemos Cuba e España xa non é nada, quen se atreverá a dicir que a batalla de Bailén foi gañada por un suizo?’.

- ‘Non dixen tanto, don Juan, non dixen tanto, pero aprezo o seu afán polemista. A axuda dos suizos foi decisiva; non lle quitarei mérito ningún: deixar as súas casas, familias, para vir ata estes campos a loitar, apenas polo que tiñan por xusto, defendendo a españois, sen ter conta de nacionalidades nin fronteiras’.

- ‘Direille unha cousa, don Niceto, e non me malinterprete. O meu señor pai non tiña dezasete anos cando atendeu a chamada dun piquete de reclutamento nunha pequena aldea do cantón de San Galo. Loitar polos españois, defender a civilización moderna, loitar polo xusto, protexer á relixión católica… Quere que lle diga o único motivo que lle levou ao meu pai a se alistar?’ -don Juan tomoulle do antebrazo e susurroulle ao ouvido:- ‘a fame, meu señor, unha fame doente’.

Andando, chegaran xa á noria, a carón do camiño, onde instalaran cadeiras en platea para unha representación.

- ‘Espero que saiba disculpar a modestia da representación’ -díxolle don Niceto- ‘pedimos axuda ao governo francés, pero xa sabe como son; dixeron que para o centenario de Zaragoza sí, pero que para Bailén non. Como aquí perderon… En fin, non estamos agora como para incomodar a Francia’.

- ‘Non lle bote a culpa a Francia, meu amigo; ben sabe que España sempre celebrou máis as derrotas que as victorias’.

As autoridades reserváranse un lugar dacobillo dun gran toldo. Don Juan marchou para alá, baixo un sol de chumbo, buscando a axuda da súa sobriña para atopar unha migalla de sombra. Tivo sorte: Matilde lle gardara un sitio preferente. Diante deles, un locutor dispoñíase a narrar a batalla, mentres nas colinas convertidas en escenario, ducias de mozos disfrazados de soldados imitarían, coma nun xogo de nenos, os movementos das tropas. O discurso comezou:

.- ‘Na gloriosa madrugada do dezanove de xullo de mil oitocentos oito…’

Don Juan fixo chamar por un augador; non aturaría todo o discurso. Por máis empeño que puxera o narrador, a batalla era ben sinxela de explicar: o xeneral Dupont regresaba a Bailén dende Andújar con dez, quince, vinte mil homes, cando se atopou na mesma entrada á vila coa primera división de Reding cortándolle o camiño.  Se cadra, o francés pensaría en dar a volta, pero o xeneral Castaños, velaí a súa contribución, cortoulle a posible retirada tomando a ponte de Rumblar. A partires de aí, a histórica batalla, que durou todo o día, foi a triste loita dos franceses, engaiolados nun foxo, por entrar en Bailén, por gañar non tanto a praza senón apenas a noria coa que Reding daba de beber aos seus naquel día de inferno. Máis de dous mil franceses morrerían antes da noite, vítimas da artillería, das baionetas e da sede; nos reximentos nacionais, as baixas non chegaron a trescentas.

- ‘Verdadeiramente’ -dixo don Juan a don Niceto, que sentara xunto a el- ‘celebrar semellante arrepío, tanta desolación ten algo de funesto’.

- ‘Don Juan, don Juan’ -Juan revirou a cabeza e viu ao marido da súa sobriña sentado tras del- ‘non lle quero molestar, que lle vexo a falar co noso deputado, que lle direi que ten ideas tan brillantes coma avanzadas. Escoite, hai un historiador por aí, non sei se anarquista ou que, que ven de dicir que certos suizos que loitaban con Reding confraternizaron coa xente de Napoleón e deixaron a batalla. Sabe algo disto?’

-‘Eduardo!’ -berrou Matilde- ‘penso que semellante pregunta é indigna dunha persoa coma ti. Os suizos foron tan afoutos e patriotas como os españois, e merecen por igual a honra da victoria. Pídelle disculpas ao meu tío agora mesmo’.

- ‘Muller, eu non pretendía… Perdoe, don Juan, se lle molestei…’

Don Juan non soubo que contestar. Acomodouse de novo, ignorando ao seu interpelante, e díxolle a don Niceto:

- ‘Un suizo loitando contra un francés en España, e aínda lle chaman patriota!’

A narración continuaba; o tono do locutor acadaba unha tensión heroica:

- ‘Véndose arrodeado e incapaz de avanzar, o exército francés tenta desdobrarse polos flancos. Dupont manda as tropas de Dupré e a Garda de Paris a tomar as cotas da súa esquerda, as lomas dos Zumacares e Cruz Branca; pero Reding envía a Vanegas cas forzas das Ordes militares, co apoio do escuadrón de Olivenza, e anulan o perigo’.

Mentres falaba, ducias de rapaces, aló no horizonte, subían e baixaban colinas seguindo as indicacións do guión centenario.

- ‘Da mesma maneira, Dupont quixo abrir o seu flanco dereito, e manda ao reximento de Preux e ao segundo reximento de Reding a tomar os altos de Haza Wallona, lugar onde foron igualmente neutralizados polos valentes membros do terceiro de Reding’.

Pampo do que escoitara, don Juan non advertiu o bufido que agromara nas súas costas; o son viña, novamente, do marido da súa sobriña.

- ‘O segundo de Reding? Pero que parvadeira é esa? Había un reximento de Reding loitando no bando francés? Escoitou vostede iso, don Juan?’

Pero don Juan non reaccionaba, tiña a mente noutro lugar, nunha palabra que, de súpeto, recoñecera. Haza Wallona era un lugar.

- ‘Don Eduardo, ten razón o cronista. As tropas de Dupont presentáronse co apoio do segundo reximento Reding, comandado por Carlos Reding, irmán de Teodoro, que defendía Bailén.’ -Don Niceto tomara a palabra para salvar a situación.- ‘Polo tanto, é certo que tamén os franceses viñeron con soldados suizos; mesmo o reximento de Preux, que tamén subiu á Haza Wallona, estaba integrado por suizos’.

- ‘Dous irmáns loitando un contra o outro! Nunca tal se vira’ -continuou don Eduardo-. ‘Daquela, agora que penso, ben acredito o que dicía aquel historiador: loitaría o segundo de Reding contra o terceiro de Reding, o máis ben compartirían as cantimploras?’

Don Juan xa non puido máis. Cos ollos húmidos pola confusión, atordoado pola sede, canso do día, deuse a volta, chamou para si a don Eduardo e faloulle baixiño, cunha calma contida:

- ‘Compartirían, señoría, compartirían. E non lle parecerá máis humano tal comportamento que o de matarse coma serpes, sendo irmáns de berce? Non lle resulta esperanzador saber que nas crónicas que o futuro ofreza desta batalla miserenta, prolongada nesta caldeira baixo un azul de ferro, se reservará un capítulo para dicir que no flanco sul de Bailén non se loitou porque os soldados se recoñeceron coma iguais? Abofé que daría esta medalla por que tal prodixio, a valentía de desobedecer para non matar, tivera sucedido de verdade’.

Don Niceto, que estivera atento á conversa, quíxoa dar por rematada:

- ‘Non perda esa medalla, don Juan, non é preciso. Hai probas dabondo de tal confraternización: diarios, cartas, mensaxes… Non son quen de o xulgar pero, por principio, a opción de non matar paréceme sempre a preferible’.

- ‘Non sempre, don Niceto’ -retrucou don Eduardo-. ‘O preferible nun soldado é que non refugue do seu deber’.

Don Juan dispúxose a contestar á provocación pero Matilde, advertindo o xesto crespo do seu tío, quixo cambiar de tema.

- ‘Mire, señor tío, a representación ven a rematar. Agora van terminar o acto estrenando una canción composta para este acto; o novo himno de Bailén. Xa verá que fermosura. Non lle gusta a música militar?’

- ‘Como sabes, Matilde, a miña filla Gloria toca o arpa, non che digo máis nada’ -contestou don Juan, visiblemente alporizado. Don Niceto, ao seu carón, riu o comentario.

- ‘Meu señor, é vostede un home interesante’.

- ‘Non se pense, señor deputado; recorde, a idade trae aos homes demencia ou cinismo. Non sei se tiven moita sorte nesta alternativa da providencia’.

Un coro comezou a cantar o himno, baixo un recendo a forno e lume:

‘Ya de gala se viste la Historia

con el manto de fuego y de sol…’

- ‘Moi axeitado…’ -bisbou don Juan.

- ‘E non saberá vostede ningunha cantiga que lle aprendera o seu señor pai? Algunha daquelas marchas das milicias extranxeiras que tanta honra deron…’ -preguntoulle don Eduardo, tentando un achegamento pacífico. Pero don Juan aínda estaba anoxado polos devezos guerreiros do seu interlocutor.

- ‘Non crea, señoría, o meu señor pai era suizo do norte; non lle escoitei cantar na miña vida’.

Rematado o coro, a xente comezou a marchar. Camiñando cara a Praza Maior, Matilde achegouse e tomou o brazo do seu tío.

- ‘Ten razón Eduardo, señor tío. Cántenos algo da guerra. Algo cantaría o abó’.

- ‘Ténteo, don Juan’ -interveu don Eduardo- ‘seguro que algo se lle ven a cabeza; algunha cantiga que nos traia lembranzas daquela xornada histórica, algunha que nos fale de honor, bravura e vitoria…’.

Pero don Juan non respondeu ao sorriso que se lle ofrecía.

- ‘E se a cantiga fala da amizade?’

- ‘Pois tanto ten, don Juan’.

- ‘Entón, don Eduardo, falando da amizade, direille que había unha cantiga, pero non lla escoitei ao meu pai. Aprendina dun amigo de seu, dun colega de armas que viña por casa a miúdo, do único camarada que lle recordo ao vello Jacob. Eu escoitáballes agochado, pero un día aquel home chamou por min, sentoume no seu colo e aprendeume unha vella cantiga da guerra'.

- ‘Por favor, tío, cántenola’ -pregou Matilde.

Don Juan parou un momento; quitouse o chapeu e pasou un pano polo cráneo, húmido de suor. Púxose de novo o sombreiro e, tomando o ritmo co bastón e petando con forza un compás binario, empezou a cantar, desfilando, baixo a mirada arrepiada dos presentes:

‘Ici viennent, ici viennent.
Ouvrez les portes, ouvrez les portes.
Ici viennent, ici viennent,
les dragons de l’empereur,
les dragons de l’empereur...’