O conto

Escribín un conto fermoso. Mandeillo a Nano, o meu querido amigo, pedíndolle opinión. Non volvín saber del. Era un conto abraiado de luz de novembro, con brisa de magosto, coa tristura inmensa da esperanza… Mandei o conto a Raúl, o meu libreiro, experto en saraibas e derrotas. Dende entón, non souben máis nada daquel home. Debeu de marchar fóra, porque a libraría pechou aos poucos días e despediron a todos. En fin, mandeillo a Lucía; ela sabería apreciar as testuras do relato, os matices da súa urdime. Chameina días despois pero non a din atopado. A súa familia denunciou a súa desaparición e a policía aínda a está a buscar. Seica hai xente que asegura tela vista por algunha praia do norte, guindando laxiñas ás ondas. Era un conto violeta, de adelfas e menceres, de mares abertos e saudades...

Maniño, suicida, peregrino.

         Aimé Goujaud, coñecido polo afortunado alcume de Bonpland, saíu da tenda de campaña defendéndose do dioivo de mosquitos amazónicos que, baixo un bochorno abafante, o agredían a cotío. Aquel día, con todo, foi diferente. Bonpland sorprendeuse vendo ao seu guía nativo prostrado, orando diante dunha árbore estrafalaria; tomou o seu caderno e comezou a preguntar ao guía por aquela especie que nunca vira na súa vida. Era moi habitual que Bonpland ou Humboldt agobiaran con preguntas aos nativos sobre as cousas que de seguido descubrían, pero aquela mañán as respostas do guía provocaron que Bonpland, atónito, pechara a súa libreta sen anotar ren daquel sorprendente descubrimento.

         ‘Memorias e lembranzas do meu señor abó, doutor Lisandro Pena’. En 1904 apareceu nas librarías de Buenos Aires un panfletiño, apenas un folleto de sesenta follas onde un esforzado neto relataba certas anécdotas da vida de quen fora médico na capital arxentina ata o seu pasamento en 1842. Aquel libriño, dunha ínfima tiraxe de cen exemplares, é hoxe inatopable, mais case habería que agradecer esta desaparición, porque non hai apenas nada no relato, aterecido de bucólisis, que pague a pena ler. Un relato en liña que describe a biografía sen vida dun home escuro que, nos tempos turbulentos que viron agromar a nación arxentina, parecía vivir noutro planeta, bulímico e triste, gastando os anos no camiño da casa á consulta e da consulta á casa.

         O único dato de interese do libro refire á relación que o doutor Pena trabou con Bonpland, quen exerceu de médico en Buenos Aires apenas uns anos, tempo dabondo para que entre ambos xurdira unha especie de amizade. O devoto neto tampouco non aporta moitos datos, mais ten o detalle de reproducir o texto dunha interesantísima carta que, anos despois, Bonpland remitirá a Pena dende o seu retiro de Corrientes. Nesta carta, quen xa era o máis grande botánico do planeta, vencellado o seu nome ao mítico ronsel de Humboldt, revela coa letra miúda dos segredos o que pasara na beira do río Orinoco o vintetrés de abril do ano mil oitocentos.

         A árbore medía en torno a corenta metros de altura. O toro, escaso, non ascendía máis de dez metros; o resto eran pólas grosas, fortes, amplas, abertas en candelabro en orientación ascendente, dereitas, ordenadas, ata coincidiren todas elas nun mesmo punto en cume piramidal, unha ponta en lanza por onde a árbore loitaba por se abrir paso na tépeda relva cara o ceo. Unha árbore sagrada con follas longas e afiadas e perfil acoitelado e dorido. Humboldt tomou una folla para a súa colección, pero non foi quen de atopar un froito. Foi entón cando o guía lles dixo que a árbore non daba froito, non sendo cada seis anos, e que naquela ditosa sazón apenas ofrecía un só froito cunha soa semente; unha soa semente cada seis anos. Bonpland e Humboldt tomaron a noticia por chacota; era imposible.

Mentres estaban a almorzar, Humboldt laiouse de que o Maniño, que tal foi o nome que Bonpland lle puxo á árbore, non tivera máis da súa especie ao seu carón, para así buscar algún que tivera froito; o guía contoulles que iso non era doado. A explicación que les ofreceu quitoulle a Bonpland as ganas de almorzar. A semente, a única semente que a árbore ofrecía en seis anos, era sumamente tóxica para algúns vexetais; entre eles, para a propia árbore que a producía. Por tal motivo, se a semente caía e agromaba baixo as ramas ou preto de toro, á árbore morría de contado.

Segundo a carta, naquel momento Humboldt mirou a Bonpland e díxolle que cambiara o nome escollido, e que lle chamarían o Suicida. A árbore que quere morrer, que traballa arreo, mes a mes, en producir un froito que o matará, para deixar sitio a un descendente que tería que medrar por entre as pólas do seu pai morto, que extendería as raigañas por entre as raíces apodrecidas do proxenitor. Unha especie condenada ao fracaso, a duplicarse sobre si mesma e morrer. O guía lembraba ter visto na beira do río Atabapo un exemplar que loitara por medrar entre as ruínas do seus ascendentes, pero a ramallada seca dos seus antergos era tan tépeda e dura que o agromo ficara estrangulado nun monllo apertado de lianas e vástagos.

Humboldt confesou a Bonpland que non sabía que escribir do achádego. Tiña razón; non había discurso de esperanza para semellante especie suicida. Un monxe que lles acompañaba na viaxe, Bernardo Cea, retrucou a Humboldt, dando boa conta dunhas noces, que en troques do Suicida poderían chamalo o Peregrino, porque a esperanza de futuro da especie se baseaba na azarosa circunstancia de viaxar, de que o vento, algún animal ou a corrente do río afastase a semente da súa orixe e poidera medrar lonxe da árbore que lle dera vida. Unha árbore que fuxe das fragas e dos soutos para acabar sempre en soedade. Humboldt pasou a man polos ombros do monxe: ‘gústame o nome, pero non me convence’.

Sexa como fora, ningún deles anotou nos seus diarios aquel descubrimento, se cadra porque non deron valor aos comentarios do guía, se cadra porque agardaban acadar máis datos que despois non atoparon. A folla da árbore recollida por Humboldt acabou perdida, como tantas outras, nalgunha desfeita da viaxe, que tantas tivo. O sucedido esmoreceu no recordo dos asistentes e a referencia daquela árbore maniña, suicida e peregrina apenas revivira na carta que Bonpland lle enviou anos despois a un colega bonaerense.

En 1888, cincuenta anos despois de que o doutor recibira aquela carta, sucedeu un feito sorprendente: Anastasio Bonpland, fillo de botánico, acudíu á redacción da revista “El Investigador”, en Concepción do Uruguay, para asinar unha suscripción. Na redacción atopou a Benigno Teijeiro, director da revista, periodista e polígrafo excepcional quen, abraiado polo apelido do visitante, non se aforrou algunha pregunta sobre os traballos do pai. Anastasio aclaroulle que todos os diarios de Bonpland estaban xa publicados pero, no contexto daquela conversa amigable, comentoulle que o seu pai falara as veces dunha árbore estraña de follas afiadas e froitos misteriosos que atopara con Humboldt no Orinoco e da que nunca escribiran nada. Unha árbore sagrada para os indios, que a chamaban ‘aachia’. Aachia. Non lembraba máis nada. Que pena que Anastasio non soubese da carta que o seu pai escribira ao doutor Pena!

Benigno Teijeiro, exalando de vagar o fume do cigarro, díxolle que, nefecto, semellaba un nome algo estraño para unha árbore, porque na língua do Orinoco, ‘aachia’ era tanto como dicir ‘home’.