Compostela

 Os templos érguense, pedra sobre pedra, como un presente á divinidade. Son un vencello entre os homes e os deuses, inspirados no devezo de chegarmos a ser coma eles. Relixión quere dicir tanto como ligazón, o fío que lía a urdime entre a realidade e o soño, o temporal e o eterno, a terra e o ceo. En Compostela construíron a igrexa máis fascinante da cristiandade, adicada o Ser Supremo; ben perto dela edificaron a casa dos sacerdotes e dos homes encargados de o coidar e louvar, e nesta casa alzaron outra igrexa. O traxecto dende o templo consagrado ás almas dos monxes e seminaristas ao templo consagrado á divinidade é o camiño entre o home e o deus, o camiño da vida.

Tal vez por esta causa, ambas dúas igrexas non se miran e aparecen radicalmente opostas, ofrecendo cada unha a imaxe invertida da outra. Mentres a Sé episcopal ofrécenos un ‘yang’ luminoso, cálido e expansivo, o ‘ying’ doutro templo, o segundo da cidade, nos devolve a imaxe dunha catedral de pel volta, en reverso.

As dúas igrexas están tendidas en paralelo na ladeira dunha lomba, pero mentres a Catedral, como manda o canon, ofrece a fachada cara poñente sobre as veigas do Sarela, esta outra igrexa amósaa cara levante; está construída ao revés. Como ambas están en costa, as dúas precisan de escaleiras de acceso, pero mentres a Catedral gózase dunha escaleira ascendente, símbolo da divinidade, a este outro templo virado do que vos falo accédese por unha escaleira descendente, símbolo do profundo, e non con chanzos rectos, dereitos e soleados, como a súa rival, senón con treitos curvos, escuros, eternamente húmidos, pechados sobre si, coma un útero estraño. Unhas escaleiras saen da terra; outras, ascenden ao ceo.  

Mentres a Catedral abraia cunha fachada en ascenso vertical sobre dúas torres de lume, esta outra igrexa ten unha portadiña horizontal, pesada, humilde, sen torre ningunha. Realmente, é unha igrexa sen fachada. Se a miramos ben, a fronte parece pertencer a un moble de nichos, coa súa ringleira de santos en formación. Eso é: semella case como un elemento decorativo interior que, por algunha causa, alguén decidíu sacar para fóra. Esta igrexa ten un retablo por fachada.

Sácase o interior para fóra e o exterior vai para dentro; ata aí chega o desafío da realidade construída ao envés. Ten algo de feminino esta igrexa tan humana. Fernando de Casas proxectou para este templo un retablo imposible: unha obra de prodixio que abandona a parede e se instala no cruceiro, deixando o coro detrás. Un portento barroco, exento e bifronte, recargado, alto, feito de orgullo e lume coma as torres que o mesmo autor alzou no Obradoiro, pero instalado todo no corazón da igrexa. Grazas a este enxeño, este insólito templo ten a fachada edificada no seu interior, confirmando a súa condición de reverso especular da súa veciña. Instalada no comezo do camiño, o retablo é o xérmolo en embrión das torres da Catedral, un óvulo fecundado de maxia, presto a rubir polas escaleiras de saída e agromar baixo a luz do solpor.

No medio do camiño que vai dende a igrexa dos homes á igrexa de deus, hai unha gárgola expectante agardando por min. É unha serea feitiña con rostro de muller, colar de pérolas, corpiño axustado e cola de peixe, tal vez coma a que escoitou Ulises de regreso a Ítaca navegando unha singladura semellante. Ten mirada de pedra, aberta e curiosa. Por Compostela teño visto, en tardes de choiva, as miradas máis fermosas do mundo e se cadra esta serea que me fita paseou comigo pola Ferradura algunha tarde de setembro. Esta mirada que me sae ao paso no camiño entre o útero e o parnaso apréndeme un espírito atlántico que enche as miñas branquias galegas; un ser no medio do camiño que non se quere definir: na historia da mitoloxía, a serea non é nin humana nin divina, nin boa nin mala, nin triste nin leda, non ofrece nin perigo nin agarimo. Simplemente agarda.

Cada vez que paso polo lugar, a serea mírame e fica como pensativa. Quero pensar que aínda lembra quen son entre os milleiros de turistas que atravesan a rúa sen a ver. Compostela soporta cada vez meirandes multitudes, pero mira para ben pouca xente. O meu temor, coreño e egoísta, é que a cidade non mire cara min cando regrese, non me recoñeza e non me diga nada, convertida xa nun mudo escenario de pedra con escorregada de maletas.

Star Wars no cabo do mundo

Na escena final da película ‘O despertar da forza’, Red acode a una illa deitada no medio do mar para rescatar a Luke Skywalker. A imaxe resúltame emotiva e poderosa, tanto pola impresionante maxestade da paisaxe coma polo significado do encontro: Luke leva anos apartado, agochado no cabo do mundo, morto para os seus camaradas. Co simple xesto de lle presentar á súa espada, Red prégalle ao heroe que retome a loita, que volva á vida. Como localización privilexiada para esta reunión, os productores de ‘Star Wars’ atoparon o lugar propicio: as illas de Skellig, na costa oeste de Irlanda, o umbral do paraíso.   

Fernando Alonso Romero (‘Santos e barcos de pedra’) recórdanos que nas noites de luar os vellos aínda ven as almas dos mortos en procesión sobre as rochas de Skellig camiño do mar. Terá que ser así porque o ceo dos celtas atópase máis alá do océano, no Tir na nÓg, onde o sol brila na noite e nos agardan os Tuatha Dé Danann. Os fisterras do oeste celta convertíronse daquela en lugares sagrados, por estar no sendeiro, na enfiada cara o edén. A xeografía axuda: estes sitios adoitan ter unha beleza abraiante como anticipo, como lóstrego apenas intuido dos campos eternos. Conforman o percorrido por onde todos haberemos de transitar un día.

Outros moitos fisterras conservan relampos de lendas semellantes: por exemplo, a illa dos vinte mil santos, Ynys Enlli, no extremo oeste de Gales, onde os galeses acodían polo menos tres veces na vida e mesmo se facían soterrar, porque vían alá a entrada da infinitude. Consérvanse relatos tamén da illa de Aval (para algúns a mítica Avalon) ou da illa Tevennec, tamén na Bretaña, destino das almas dos defuntos.

O fermoso traballo de Alonso Romero, presentado no congreso internacional de estudos celtas en 1987 e misteriosamente esquecido nos libros sobre Santo André de Teixido, explica como a peregrinación ao oeste é un mito ancestral dos celtas. Adiantala en vida supoñía aforrar a ingrata laboura de facer o traxecto unha vez morto, con risco de se perder na xeira. O autor recolle vellos relatos portugueses vencellados a Compostela, que urxían a peregrinación a Santiago para que a alma, unha vez esgallada do corpo, recoñecera o camiño ao paraíso. Ou a sorprendente cadeira de Ronan, en Douarnenez (Bretaña) onde, en palabras de Anatole Le Braz, transcritas tamén por Alonso Romero, celébrase unha romaxe cada seis anos na que debe ir todo o mundo, porque quen non acode en vida terá que pasar por alá penosamente unha vez morto. Cómpre ter feito o camiño estando vivos, para facer o noso tránsito ao máis alá máis doado e sinxelo.

Interpretada nesta tradición milenaria, o Santo André de Teixido preséntasenos como o destino por antonomasia: aí está a derradeira porta, a fronteira dos mundos, un limbo intersticial, un lugar ben axeitado para atopar a un héroe mítico coma, por exemplo, Luke Skywalker.

A preguiza

A culpa é miña. Recoñecerei, como dato previo, que non sempre os actos teñen motivos; hai veces que facemos cousas sen razón ningunha. E aínda é máis frecuente que as nosas omisións carezan de xustificación. Abstémonos de actuar simplemente porque non damos atopado o momento, o xeito, o interese... Como sabemos, dos sete pecados capitais hai tres referidos ao corpo cuestionado como obxecto de pracer; dos tres pecados carnais, a preguiza é o máis ruín e inxustificable.

La dame de mes pensées, que cantaría Brassens, pregúntame por que deixei de escribir neste blogue. Tal vez por preguiza, por desleixo, por isa procastinación da que tanto falan. É posible que a razón fora non me chegar o eco das redes, non escoitar a ninguén ao outro lado. Este será un motivo trampulleiro e miserable, porque remite a outro dos severos pecados capitais: a vaidade. ¿E non será que a preguiza é o reverso tenebroso, ou non tan tenebroso, da vaidade e da avaricia? Deus convócame a unha escolla sen saída: persoalmente, dame preguiza ser vaidoso, e de tan pouco avarento son un preguiceiro. Confiarei na vaidade para me salvar.  

En realidade, non escribo para que me lean. Máis ben escribo para aprender, para ordenar ideas, para buscar o fío dos meus propios pensamentos. Por iso me contradigo tanto, por iso cometo tantos erros, por iso cambio de opinión, por iso me resulta tan odioso lerme a min mesmo, porque non podemos falar cun espello, e moito menos agardar unha resposta intelixente da imaxe reflectida nel.

Pero as veces alguén te escribe e o enfoque cambia. De súpeto te chega un eco lonxano, unha lembranza, e miras todo dende outra perspectiva. Alguén te chama e, que sei eu, agora si que paga a pena escribir, por máis que os teus leitores non enchan unha aula de primaria. Pasoume o domingo pasado, cando o móbil me sorprendeu cunha mensaxe fascinante. Deixádeme que volo conte (ou, para ser precisos, deixádeme que mo conte).

Hai alguns anos, redactei un pequeno traballo para a revista Terras de Ortegal. Dende logo, non son historiador, e as miñas aventuras nesta silveira foron máis ben penosas, pero sentín un compromiso persoal de escribir sobre algo ben concreto: a estadía de Álvaro Cunqueiro en Santa Marta de Ortigueira entre 1937 e 1938. Ben pouco tense escrito desta estadía: nin a clásica biografía de Armesto Faginas nin, sobre todo, o libro de entrevistas recollidas por Ramón Nicolás daban moita información sobre aqueles meses de tebra e noite que anticipaban unha escuridade máis tépeda. Non obstante, malia a súa brevedade, a visita de Cunqueiro á Vila resultou un fito fundamental na súa vida, por supoñer o primeiro chanzo dunha labor de periodista que o levou a escribir na terceira páxina do ABC o primeiro de abril de 1939, o día en que remataba a Guerra Civil.

 En fin, aí quedou a cousa. Non sei se o traballo me saíu ben ou mal porque non o volvín ler. E aquí ven a historia da mensaxe que recibín o pasado domingo. O meu curmán Xosé María, sempre tan atento, escríbeme para me dicir que está a ler unha biografía de Alvaro Cunqueiro, chamada “Alvaro Cunqueiro, Sueño y Leyenda” que saíra do prelo hai uns meses. Confeso que, mergullado noutras leiras, nin me enterara. O autor é un melillense, ¿que vos parece?, chamado Antonio Rivero Taravillo. Máis de cincocentas páxinas profundando nunha vida, nefecto, de soño e lenda; un libro fermoso. Pero o meu curmán non me escribía para falar da aparición do libro, senón para me informar (penso que tamén cunha miga de sorpresa) que Rivero Taravillo me citaba persoalmente, incluíndo o meu traballo en Terras de Ortegal na bibliografía consultada para a súa magna obra.

Velaí a vaidade que sobarda a preguiza. Parecerá unha cousa absurda, un misterio de vanalidade, unha miragre fútil, pero que alguén me teña citado resúltame extraordinario. Non tiña recordo de que alguén me citara nalgures, así que, de súpeto, fíxose a luz. Debo de pensar que o meu ‘índice h’ se multiplicou por infinito e máis alá. Literalmente: para pasar de cero a un, tes que multiplicar o cero infinitas veces e aínda non chegas. Os escritores existimos únicamente nas bibliografías, e ser citado unha soa vez compénsao todo. A cita trasládame, co seu pulo creador, ao mundo dos que vivirán sempre. Vencellar o meu nome, a partir deste dato modesto, a biografía de Cunqueiro é un prodixio que nunca puiden nin imaxinar.

Así que onte, luns de coresma, quixen localizar a Antonio Rivero para lle agradecer fondamente a mención, e tal vez preguntarlle quen lle facilitara un exemplar da revista, nada doada de atopar. Pero non puiden. Antonio morrera no pasado mes de setembro, vítima dun cancro de pulmón. ¡Que estúpida ignorancia! “Demasiado pronto, demasiado tarde”, escribíu Saramago cando morreu Miguel Torga. Antonio era case da miña idade; levábamosnos tres anos, así que de nacer en Ortigueira teríamos compartido moitas cervexas tras o solpor. Pero xa é tarde para contactar, para falar, para lle dar as grazas, non soamente polo seu interese por un home de maxia como Cunqueiro, senón polo detalle de engadir o meu nome entre os autores “citables”. Ben é certo que, por un trasgo da imprenta, o meu nome de bautismo ven referido nun estraño italianizante como “Carlo”, pero tanto me ten. Non me importa. Se cadra, dentro duns séculos, algún estudoso de Cunqueiro se pregunte quen sería aquel italiano de apelido suizo que sabía da viaxe de Cunqueiro a Santa Marta. Coa súa intriga, abóndame. Non preciso máis.

O que me doe íntimamente, cando leo que o libro foi o traballo póstumo de Antonio, no que estivo a traballar mentres o cancro lle roía a vida, é non poder trascender o tempo e trasladarme a esas xeiras de traballo nas que o autor, xa doente, profundaba nos papeis e lía en soedade documentos para rematar o libro. Dóeme a tarde na que me leu.

Dóeme a tarde na que me leu sen que eu, agora, lle poda contestar e agarimalo cunha aperta.

Así que si. A próxima vez que la dame de mes pensées me acuse de non escribir no blogue, contestareille que ten toda a razón no reproche, e que non teño excusa. A vida nos aprende que hai que botar folgos, e perder o tempo escribindo porque, no fondo, sempre que un escribe para si está a escribir para os demáis. Non lograremos a eternidade literaria pero, a lo menos, acadaremos un esquecemento en boa compaña.

O covarde

 

Despois do almorzo, o párroco de San Xiao do Ermo fixo chamar ao servente. ‘Vai abrindo a igrexa, que vou de contado’. Dende que se viran franceses pola bisbarra de Ortigueira, o sacerdote prefería delegar o risco de incómodos encontros e mandar por diante ao seu criado, que fixo o breve camiño entre a reitoral e a igrexa cargando coas chaves da parroquial, un paraugas, un misal, dous libros de doutrina e unha escopeta. Tras comprobar que todo estaba en orde, voltou e avisou ao cura que xa se podía achegar sen problema. Era outubro de 1808 e chovía a caldeiradas.

Alá foi o párroco e, tras vestirse na sacristía, entrou pesadamente no confesionario, trabou a portiña, pechou o veludo e entornou os ollos disposto para unha tranquila sonequiña, pero non pasara moito tempo cando escoitou que alguén andaba pola igrexa, se achegaba ao confesionario e se axeonllaba no lateral. ‘Ave María purisma’, bisbisou o párroco bicando a estola. Ninguén contestou. Intranquilo, o cura repetiu o saúdo. Entón, unha voz apenas audible falou e dixo: ‘je ne suis pas un couard”. O cura petou un berro, rompeu cun couce a porta do confesionario e saíu a correr, chamando ao criado para que viñera coa escopeta, que os franceses regresaran. Apareceu o criado, armado e disposto, pero entrambos non deron atopado rastro do confesante nin de soldado ningún. Días despois apareceu no peto da igrexa un reloxiño de man cunhas letras gravadas no reverso: P.E.R.M.D.L.P.

Tres anos denantes daquela estraña visita, o 21 de outubro de 1805, ás portas da batalla, o contraalmirante francés Pierre Étienne René Marie Dumanoir Le Pelley, ao bordo do Formidable, mandaba chamar aos seus oficiais para lles dictar o seu testamento, como era o costume. Mais aquela non sería unha batalla de costume; estaban ás beiras dunha carnecería. Os oficiais cruzaron palabras épicas como valentía, afouteza, heroísmo, eternidade, gloria, mentres o capitán, adoecendo cunha taquicardia abafante, fitaba a costa gaditana dende a xanela de popa. Un grumete de pelo roxo, apenas dezaseis anos, entrou cunha fonte de vasos de xerez e atreveuse a falar. ‘Capitán, marchemos deste inferno’.

O grolo de xerez tróuxolle a Dumanoir lembranzas das semanas pasadas en Cádiz. Polo xogo de monicreques que é a historia, en 1805 tocaba que os españois e os franceses foran amigos e os ingreses inimigos, e así foi como unha frota naval metade francesa e metade española chegou irmandada a Cádiz a finais de agosto. O almirante da frota era Pierre Charles Silvestre de Villeneuve, diríamos un covarde se soubésemos que cousa é tal; mandáronlle que fora ao canal da Mancha para axudar a Napoleón e non foi; mandáronlle que fora ao Mediterráneo e desistiu de ir. No canto, refuxiouse en Cádiz entre fandangos e noites de calor, vento e area. Dentro da escuadra, Dumanoir comandaba unha división composta por seis navíos, catro franceses e dous españois. Era un home de mar, embarcado dende os dezasete anos, que aínda devecía por voltar a súa terra; de feito, facíase chamar ‘sieur du manoir’, o señor do pazo, lembrando a casa grande que deixara en Normandía.

A estadía en porto rematou cando Villeneuve se enterou que estaba a chegar a Cádiz o seu sustituto. Napoleón fartara do seu almirante e dispuxera o seu relevo. E Villeneuve, preso dun ataque de pánico, optou por evitar o seu despido largando velas cara o mar. Todo o mundo sabía que era un suicidio, ou algo máis, porque con Nelson roldando por aqueles mares Villeneuve estaba a arrastrar á morte a milleiros de homes. Mais todos os oficiais, españois e franceses, cumpriron o desexo do almirante cun desesperanzado nó na gorxa, sen valor para o motín. ¿Qué cousa será a valentía e a covardía? A división de Dumanoir, en retaguardia, foi a derradeira en deixar o porto de Cádiz.

Na mañán do día 21 de outubro atoparon ao inglés. Dumanoir e os seus oficiais preparáronse para a batalla, inútil, previsible, evitable… A morte en estado puro. Os veleiros artillados máis grandes xamáis construidos enfiaban unha matanza de homes. ¿Que valentía hai na obediencia? ¿Qué gloria na sumisión? ¿Que honra na morte absurda? E aínda estaba o capitán afundido nestes pensamentos cando lle chegaron as novas da derradeira paifocada de Villeneuve: á vista do inimigo, o almirante ordeaba virar en redondo e voltar a Cádiz a toda vela. Dumanoir, incrédulo, subiu á coberta e pediu a luneta. Por diante da proa do seu navío, entre os mastros e xarcias, puido ver un triste espectáculo: a ordenada ringleira da escuadra francoespañola, que navegara en liña coma unha xigantesca procesión de eirugas, comezaba a se romper. Os navíos, algúns por riba das catro mil toneladas de desprazamento, empezaban a virar sobre si pesadamente e devagar, sen moita axuda do vento, volvéndose inermes durante a manobra. Se antes tiñan apenas unha oportunidade, agora, ofrecendo dondamente as costas ao inimigo, estaban vencidos. O grumete de cabelo roxo volveuse achegar ao capitán cunha mirada de pavor. ‘¿Qué imos facer?’. Dumanoir contestou cun sorriso resignado. ‘Obedecemos e viramos’. Cando deron rematado a volta, os ingleses bouraban a cañonazos o corazón da frota. Centos de homes estaban a morrer. Moitos deles, mendigos andaluces, cativos imberbes e desfarrapados tomados ao chou no malecón de Cádiz para morrer no nome da patria nas máns duns ingleses que apenas tres anos despois serían amigos de España. Con cada latexo de cañón, o mar ía avermellando, mentres a brisa traía un espeso fedor a pólvora e carne queimada.

Por mor daquela revirada, os barcos de Dimanoir pasaran de contado da retaguardia á vangarda da formación. E cando Villeneuve, dende o centro do inferno, lle lanzou unha chamada desesperada para que acudise na súa axuda, Dimanoir, pechando os ollos, negou coa cabeza. Simplemente, desobedeceu.

Dimanoir transmitiu a orde á súa división: estando en vangarda da liña, continuarían avanzando como se tal cousa, afastándose do fogo. ‘Voltamos para casa’, díxolle ao temoneiro. ‘Pero señor, Francia…’. Dimanoir cortoulle en seco. ‘A miña patria é a miña tripulación’. O Formidable e os outros tres navíos franceses da súa división liscaron con tres mil almas que salvaron a súa cita coa morte. Pechado o estreito de Xibraltar, rodearían a península polo Atlántico, camiño de Francia. O grumete, subido na cesta da gávea, choraba.

Da mesma maneira que o horror de Lepanto puxo fin ás batallas de galeiras, o horror de Trafalgar puxo fin para sempre ás batallas de velame. Non houbo outra semellante. Perto de cinco mil homes perderon a súa vida no mar de Barbate apenas porque un almirante francés quixo escapar do seu superior e porque non houbo un oficial valente dabondo como para desobedecer as súas ridículas ordes. ¿Que diría Sun Tzu? Que se queres ser obedecido, confía nos covardes.

A batalla foi tan despiadada, feroz e encarnizada que, aínda gañando, os ingleses non deixaron sobre a tona do mar ningún navío inimigo para levar de trunfo a Inglaterra; nin un só.

A volta de Dimanoir a Francia non foi sinxela. Pasados os mares da Coruña bateu cunha escuadra inglesa de oito navíos que asediaba o porto do Ferrol. Véndose superado e aínda dobrado en número, Dimanoir quixo escapar pero á altura do cabo Ortegal os ingleses lle deron alcance. Naquel intre, o capitán atopou na coberta ao grumete. ‘Meu señor, non quero morrer’. Dimanoir pasoulle a man polo cabelo. ‘Non o farás’, díxolle. ‘Coa primeira madeira que vexas desarborar, guíndate ao mar e vai para terra’ engadiu. O capitán rebuscou no peto do chaleque; sacou o seu reloxio de man e doullo ao rapaz.

O día de San Carlos de 1805 a xente de Cariño espertou cos cañonazos da batalla do Cabo Ortegal, que rematou, como era previsible, coa victoria inglesa.

Pola súa parte, o grumete tomou terra aboiando nunha lasca do bauprés do Formidable, rompido na batalla. Pasou meses vagando polos camiños do Ortegal e durmindo en cortellos ata que, tempo despois, marchou a Santiago para obter un título de caridade. Así, de volta en Ortigueira, asentouse como pobre esmoleiro polas feiras da bisbarra, alardeando de peregrino.

Tres anos despois do seu naufraxio, en 1808, os franceses chegaron ao Ortegal e aquel peregrino, sabéndose desertor da armada francesa, fuxiu ao monte para non ser capturado e levado perante un consello de guerra. Na montaña de Ortigueira atopou unha igrexa aberta e quixo falar co párroco, pero non houbo forma.

Tanto Villeneuve como Dimanoir foron apresados polos ingleses e ceibados ao pouco tempo. Villeneuve quixo ir a París para lle dar explicacións a Napoleón, pero indo de camiño axentes do Emperador matárono a coiteladas nunha pousada de Rennes. Dimanoir, de volta en Francia, foi sometido a un duro consello de guerra; resultou absolto de todos os cargos. Respecto ao grumete, non se volveu saber del.  

Moitos anos despois, Xoán Donapetry deu ao prelo datos sobre un home de corenta e tres anos morto en 1832 no mosteiro de Valdeflores, en Viveiro. A súa única posesión era unha compostela que aboaba a súa condición de peregrino a Santiago. Donapetry non soubo dar máis información sobre aquel home, non sendo que semellaba ser francés, porque o pergameo da compostela tiña escrito no reverso unha estraña frase en lingua francesa.

A frase dicía: ‘o meu querido capitán deprendeume un día que hai que ser moi valente para ser un covarde’.

Azul

            Con cada mencer nacemos de novo. Como si algunha man estralafaria estivera pendente de nós e premera un resorte máxico cada mañá, todos os días acordamos de recén, sen saber quen somos. Saíndo do soño, co primeiro pensamento escollemos o noso nome; co segundo, a nosa idade; co terceiro, o lugar onde estamos e co seguinte recompoñemos o noso pasado máis inmediato: o día da semana, a xente que está connosco, a xeira que nos agarda... Sempre é igual. Ás veces se atora algúns destes chanzos e dubidamos, aínda cos ollos pechados se somos novos ou vellos ou se temos que madrugar ou non. Xa ubicados no espazo e no tempo, daquela abrimos os ollos.

Nos últimos tempos o meu mencer chámase Rigel. Metido na cama, embozado entre as mantas, cando desperto e abro lixeiramente un ollo acerto a ver o esguello desenfocado dunha pequena luz azul; daquela volvo adurmiñar, imaxinando viaxes estelares por lugares onde silencio e soedade son a mesma palabra. Navego polos arrabaldes azuis de Rigel, pola nebulosa do hipocampo onde unha sombra proxecta a lembranza dun cabaliño de mar, por un océano de soños imposibles a centos de anos luz de distancia. Cando acordo por completo, non hai luz azul ningunha.

Durante algún tempo non lle din importancia; pensaba que Rigel era un froito de mencer, un vívido soño vestibular que me tomaba pola forza acotío. Porén, despois dun mes vendo o rescaldo dunha luz azul entre as miñas pálpebras apenas abertas, decidín que Rigel era algo máis que un misterio. Día tras día revisaba a habitación na procura dunha luz azul, investigando de onde podería vir, de que fantástico artiluxio de espellos viría reflectido aquel relampo que me despertaba. Non o atopei. A carón da cama, encol dunha estantería, tiña os marcos dunhas fotos, un ordenador, libros, un pequeno reloxio e uns auriculares. Sobre unha mesa, papeis soltos, un xarrón con tres frores, un peluchiño de trapo, unha vela e ropa, moita roupa; baixo dela, zapatos. O ordenador tiña unha pequeña luz vermella, por estar apagado, pero non había ningunha outra luz. Nada azul.

Os soños seguiron. Supoño que sería sinxelo atrapar a pantasma, resgatala para a realidade sen precisar un atrapasoños navallo, mais confeso que tiña tanta preguiza que deixaba sempre o intento para o día seguinte. Resultábame de tanto conforto ver a luciña azul cada día que rexeitaba abesullar o misterio, desvelar a verdade. Pero aínda a miña preguiza tiña un límite; un día a curiosidade gañoulle a partida.

Foi un sábado. O meu ollo dereito abríu lixeiramente para cachar unha liña de craridade entre a silveirada de pálpebras enguedelladas e coa primeira luz entrou polo cristaiño un fío azul; aí estaba. A miña estrela matutina. Non pechei o ollo; con certo esforzo de vontade abrín o outro e moi de vagar agardei que a mirada espertara para enfocar aquela luz e descubrir a súa orixe. Entón sucedeu o inexplicable: tan pronto puxen a mirada desperta na luz, esta titilou en nun súpeto tornouse vermella. Fiquei un anaco así, espreitando de fito en fito á miña estrela azul, que se transformara nunha estrela roxa, fermosa coma Antares. A luz vermella do meu ordenador.

 Para o día seguinte repetín a rutina. Na néboa do despertar entornei a pálpebra para buscar á miña estrela. Velaí estaba, o azul pálido, morno, feble e desenfocado de Rigel. Pechei os ollos e soñei nun mundo azul, estrelas, océanos e ceos. Soñei co meu amor imposible de mirada azul e sentínme afortunado pensando que, tal vez, aquel punto de luz era o sinal de que alguén coidaba de mín mentres durmía, termando os meus soños. Cando fun despertando, ben amodo, comprobei de novo como a luz azul se tornaba vermella axiña, sentíndose percibida. ‘Non te preocupes’, quixenlle dicir, ‘podes seguir de azul que non me molesta’. Pero a luz non me contestou.

Cando un traballa na casa todos os días son iguais, porque as diferencias nos veñen propostas polo barbordo da rúa, polos lixeiros acenos do exterior. Os días son distintos porque onte me mollei coa choiva, antonte pillei un atasco, o outro cruceime co veciño parvo… Na casa non hai tempo, non hai movemento; o inmoble inmobiliza, mata. Non preciso máis que o meu ordenador para enxergar os cinco puntos cardinais destes tempos convulsos: traballar, xogar, mercar, falar e informarme. Sair á rúa é un privilexio innecesario. A luz azul do ordenador aceso acompáñame mentres combino en urdime de conto estas cinco misións diarias; de tanto en vez miro para ela e sorrío. É a miña compañeira.

Á noitiña apago o ordenador. Unha muxica roxa no frontal indícame que o aparello fica a durmir, coma mín, descansando. Xa na cama doulle as boas noites e despídome fitando o seu fío vermelliño.

Conta a historia que Rigel e Antares foron condenadas a non aparecer xuntas no ceo; na rolda eterna das constelacións, o corazón vermello do escorpión arrástrase polo horizonte na procura do pé azul do cazador, da mesma maneira que o cazador, dende o outro lado da bóveda, persegue noite tras noite ao escorpión. Nunca se verán.

Na madrugada, cando ninguén está a mirar, a luciña vermella do meu ordenador esmorece e apaga. Despois dun intre incerto prende a luz azul e desperta o meu vixía da noite, o pastor dos meus pesadelos.

 

A cabana

Ninguén saberá nunca o nome do viaxeiro que se presentou nunha pousada de Santa Marta de Ortigueira en agosto de 1748 ofrecendo o improbable nome de Fernando da Corte. Algún estudioso ten dito que o viaxeiro podía ser un fuxido de sona e que o alcume escollido sería unha delicada mostra de sarcasmo adicada ao Borbón. Sexa como fora, durante os anos que o viaxeiro ficou en Santa Marta ninguén lle chamou Fernando, a pesares das severas protestas do aludido, que insistía en chamarse así. Para o común dos veciños, o chegado era Andrés da Dorna, e así figura en todas as enquisas e censos da época.

Temos pouca documentación deste home pero abonda para seguir os seus pasos na Vila. Apareceu cunha maleta e algo de cartos, e pediu referencias dalgunha casa que poidera mercar e unha lancha para sair de pesca; non quería máis nada. E non tardou en conseguir ambas as dúas cousas. En 1750 atopámolo residindo no barrio do Ponto de Santa Marta nunha casa abandonada na que vivira Xoán da Dorna. Curiosamente, se hemos de facer caso ao seu testamento, outorgado naquel ano, o viaxeiro non sabía o nome do anterior habitante da casa, como tamén é probable que descoñecera que a dorna que lle venderon por precio regalado era unha vella propiedade de Xoán.

Nunha profunda conxunción de hipóteses fascinantes, o pobo resolvera que aquel home que se presentaba como Fernando da Corte era en realidade o irmán pequeno de Xoán da Dorna, o irmán que marchara cando neno a se criar nunha reitoral ourensán e que agora regresaba, ben que con formas avergoñadas, na procura da herdanza do seu irmán morto. O viaxeiro negouno sempre con vehemencia pero a boa xente de Santa Marta, valorando como dignos de respecto os motivos que o viaxeiro tiña para agochar o parentesco, comprendía e desculpaba as negativas de Andrés e fixo todo o posible para lle retornar o patrimonio relicto polo seu irmán.

Se contamos con pouca información sobre a vida do viaxeiro, menos datos sabemos aínda de Xoán da Dorna. Por algúns libelos e soltos con maledicencias, recollidos en parte por Xosé Cornide, sabemos que se dedicaba á pesca da robaliza, chocos e douradas e que aproveitaba as saídas ao mar para levar xente a outra ribeira da ría de Santa Marta. Naqueles traslados trabou fonda amizade con Domingo da Vacariza, un taberneiro de Landoi de quen se fixo inseparable ata a imprudencia. Todo apunta a que os amigos, que andaban xuntos de seguido, chegaron a ser amantes, desprezando o risco das severísimas condeas que nos tempos ilustrados se reservaban para os amores ilícitos. O certo é que o barqueiro de Fornelos demandou a Xoán por infrinxir o seu monopolio con aqueles transportes ocasionais; a ruindade da demanda resumiase nunha frase miserable onde o barqueiro, despois de insinuar a conducta perturbada de Xoán, engadía que na súa dorna “sólo montaba hombres”. Todo o pobo celebrou o enxeño literario do demandante que, por suposto, gañou o preito entre as gargalladas da chusma. Días despois da sentenza Xoán e Domingo tiráronse ao mar dende os altos de Picón. Ao enterro de Xoán non foi ninguén; ao enterro de Domingo foi soamente unha persoa, a súa viúva Isabel Garizo.

Isabel continuou ao frente da taberna de Landoi; durante anos, ninguén lle dixo unha mala palabra sobre o seu marido e tal vez puido experimentar a primeira verdade do temperamento rural: cando non se fala dunha cousa é porque todo o mundo o sabe. Aquel mesmo silencio beneficiou tamén ao home alcumado Andrés da Dorna, a quen os seus vecinos lle aforraron o conto das andanzas do seu irmán. Unha certa sensación de culpa colectiva levou aos habitantes da Vila a acoller con agarimo a aquel home, tal vez para se facer perdoar o seu comportamento con Xoán. O pobo pórtase ben cando quere perdoarse a se mesmo; nunca cando quere perdoar a outro.

Entre os pecados capitais, o máis poderoso e irresistible de todos é a envexa. Podemos vivir sen sermos lascivos, lambóns, preguiceiros ou simplemente felices, pero non podemos convivir cun veciño que o sexa. Andrés da Dorna foi acollido e respectado mentres se lle tivo lástima por ser o irmán inocente do desgraciado Xoán; pero cando Andrés comezou a frecuentar a Isabel Garizo, a viúva, a trégoa rematou de súpeto. Sería difícil concretar os motivos últimos da incomodidade crecente coa que a Vila atendía aquel agromo de namoramento, pero é ben sabido que o odio, igual que o amor, non se axusta a razóns ou motivos. A parella non se agochaba e as súas mostras de cariño provocaban un evidente desasosego entre os veciños, incapaces de responder a pregunta que non se atrevían a se facer: por que non amo como ama Andrés, como ama Isabel. Comezaron a circular entón as frases ferintes, as infamias que falaban do sodomita xacendo co marido e do seu irmán xacendo coa viúva, se cadra no mesmo tálamo, se cadra ao mesmo tempo, remexendo nun confuso morteiro faladurías de relacións adúlteras, contra natura e, por que non, incentuosas. Todos os ingredentes dunha historia digna de ser cantada polos cegos nas romerías tristes da montaña.

Na primavera de 1753 Andrés da Dorna construíu un insólito refuxio para o seu amor. Axudado por uns carpinteiros que traballaban nas obras do convento dominico de Santa Marta, fixo unha batea de conto e edificou sobre ela unha pequena cabana con dúas xanelas e cheminea, cun banco á porta. E ancorou a batea no medio da bocana da ría de Santa Marta, fronte á praia de Morouzos. E todas as tardes de primavera Andrés e Isabel vogaban ata a casoupa e alí se amaban arrolados polas olas e baixo a mirada atónita de todo o anfiteatro do Ortegal, dende o Vico do Baleo ata a Pedra de Cariño, onde a xente cuspía de carraxe cando vían a dorna abarloada a carón da batea.

Unha noitiña, seica coa bendición do párroco, uns rapaces achegáronse á batea e fenderon a machetadas os grandes bocois que a mantiñan a flote. A construcción enteira, lastrada polas pedras da cheminea, afundiuse de contado e desapareceu da vista. Á mañán seguinte a xente puido recuperar o pulso da súa propia infelicidade advertindo con satisfacción que o mar estaba valeiro e limpo de pecado.

Os namorados comprenderon a mensaxe. Racharon os atadallos coa sociedade e pecháronse na casa de Isabel, de onde apenas saían. Aínda así, seguían a ser importunados por gavelas de rapaces máis aburridas que envalentonadas. O odio contra a parella, tan estrafalario coma simple, continuaba fresco e certos mozos, non tendo que facer, tomaran o costume de se achegar a Landoi a tirar pedras á taberna. A parella foise pechando sobre se mesma, enconicándose nunha relación de intimidade e soedade. Cando unha pedra rachaba o cristal dunha xanela, optaban por abandonar a habitación invadida e refuxiarse noutra; no cabo, apenas facían vida nun pequeno cuarto no soto, porque o resto da casa tiña as habitacións cheas de pedras e cristais.

Na mañanciña de Todos os Santos de 1755, aproveitando que a xente andaba no camposanto ou ensarillada con teimas de defuntos, a parella tomou a dorna e saíu a navegar pola ría. Chegando a Morouzos, de súpeto, a dorna embarrancou estrañamente e ante os seus ollos incrédulos o mar devalou e se retirou cun refluxo violento. Nun fenómeno extraordinario, o océano fuxiu diante deles. Igual que se abrira o Mar Bermello ante Moisés, así liscou aquela mañán deixando exposto un leito de algas, pedras e area. E perante a ollada estarrecida dos amantes, rexurdiu a vella batea afundida dous anos antes. Tras secar o mar, a plataforma, a casoupa e aínda o banco onde sentaban vían de novo a luz ateigados de ramallos e mexilóns bravos. Sen pensar, a parella deixou a dorna e tomados da man correron polo fondo seco cara a cabana onde tanto soñaran, entraron e pechando a porta, xa desgoznada e crebada, bicáronse nun silencio húmido. Apenas uns segundos despois, unha xigantesca ola infernal, arrastrada dende as chamas de Lisboa, enguliunos e sepultounos para sempre.

A ola arrastrou a dorna despavorida terra adentro, ata as pradarías da Senra, onde os veciños a atoparon coas cadernas rompidas pero coa súa vela ergueita, debidamente amarrada coas relingas e disposta para seguir navegando.

Durante moito tempo, e aínda hoxe, nos menceres bretemosos de inverno as xentes do lugar ven a silueta dunha dorna vogando nos campos de millo, navegando nos pomares entre as maceiras.

 

O camión

Apenas antes de chegar, o silencio. Mesto, abondoso, un silencio profundo, agónico, de boca aberta, un lixeiro tinitus de valeiro no ouvido anunciaba a súa chegada. Antonte estaba eu deitado na cama cando aquel silencio entrou pola xanela entreaberta, polas fendas da parede e metéuseme dentro asolagando nun bloqueo escuro todo o meu pensamento. Souben que estaba a chegar o camión. Despois dun día mouro, cheo de loitiñas e bágoas, despois de fechar a porta do dormitorio para pasar unha noite sen sono, a mera intuición do motor lonxano, á mesma hora de sempre, coa súa cadencia chea de rutina, reconfortoume fondamente. Após do silencio veu o rumor azorrado do diesel. Durmía so por vez primeira en meses. Inés marchara, tal vez para sempre. Na soedade a cama agrandara de súpeto e aí estaba eu, navegando nun oceano de sabas húmidas polo frío, escoitando como se achegaba o camión. Non quixen discutir con ela, que lisque, que me esqueza, que desapareza do meu recordo, que regrese co seu pai picoleto, que retorne á casa cuartel de onde a saquei e se afogue nunha bañeira chea de medalliñas de folla de lata.

Non daba durmido. Non tiña a ninguén e unha certa morriña me escarallaba a alma. Hei de buscar un corpo novo que apertar na procura dos primeiros beizos que biquei; que podo facer? Ao maquinista que quere voltar á estación de partida tanto lle ten ir amodo ou ás présas; calquer cousa que faga afastaralle do seu destino. Así é a miña vida. O camión do lixo baixaba a rúa co seu tremolar de cadeas; baduando de cansanzo, viña freando de vagar metendo na noite unha ferruxe de berro, un chío de paporroibo doente, agónico, interminable. Parou, como facía a cotío, impulsando coa inercia un violento recompoñerse, unha tarascada de golpes que remataba co tendido das arpas lúcidas e brilantes, que se abrían coma as gadoupas dunha barbantesa sobre a súa presa de cubos verdes e marelos.

Pasei unha noite de horror, abandonado por Inés. Non podía continuar naquela casa gris e funesta, chea de lembranzas, así que ao día siguinte decidín marchar para a casa dos meus pais, todo para atoparme noutra casa gris, funesta e chea de lembranzas. Dende que morreran os vellos, ninguén se preocupara de recoller o piso, de limpar o enxoval antigo e barateiro que enchía cada recuncho. De feito, no escritorio do meu pai atopei a súa vella pistola sahariana, de cando loitara para manter a bandeira española no deserto. A casa ficara así, delicadamente inmóvel, se cadra coa indefinida esperanza de que, non cambiando nada, mantendo disposta a vaixela e cheos os armarios, regresaran as pantasmas dos mortos, sempre preferibles aos espíritos dos vivos. Pero non daban regresado. O único que desaparecera era a miña habitación; miña nai alugárana á súa máquina de coser, artefacto que, polo visto, vivía rodeado de trapallada e retais. Así que, desterrado do meu cuarto, decidín durmir na vella cama do matrimonio, o leito orixinario onde eu mesmo fun concebido e sacado da nada. E xa pechara os ollos imaxinando os pormenores daquela noite de sexo e silencio cando escoitei o achegarse do camión do lixo. Cada merda é diferente, pero os camións de recollida son todos iguais. Pareceu parar xusto diante da miña fiestra e, escoitando os brazos articulados abrindo os pistóns hidráulicos para descender sobre os cubos, mesmo parecía que ían entrar pola miña xanela e engulirme de corpo enteiro como a Steve McQueen naquela película de Sam Peckinpah. Pero non entraron. Deitado na cama, en non vía nada pero podía reconstruir cada movemento nos sons da noite, nas disonancias grileiras dos centos de voces do camión. Podía maxinar como baixaba os brazos amorosos para recoller e erguer os cubos previamente agrupados por pastores que, a golpe de arrastre, conduciran o fato de contenedores en rabaño cara o camión. Escoitaba como protestaban os cubos, topenexando entre eles coma cabuxos que andan á xaneira, tentando escapar, pero os brazos atopaban finalmente a súa presa e cun longo chiar de trunfo levábana ata a boca grande do depósito onde o agudo pirlón era finalmente sustituido por un baqueteado de pandeiro sobre o cubo, en precisa manobra para conseguir valeiralo por completo no seu interior. Entón era o momento no que as grandes queixadas agochadas no depósito, cun renxer arrepiante, comezaban a mastigar os ferros e os ósos para os compactar entre infernais agonías de torsión. Cando o camión rematou o bocado, escoiteino arrancar e marchar con preguiza, deixando na veirarrúa apenas o son apagado dos contenedores valeiros, confundidos e aboiados, abandoados á súa sorte polos pastores de cubos. Todos aqueles sons eran grotescos pero resultábanme, porén, tan familiares que me adurmiñei de contado.

Erguinme esta mañán ben descansado. Recollín o dormitorio e dispúxenme a sair cara o traballo, vestindo a mesma roupa de onte, porque marchara da casa un pouco sen pensar e sen equipaxe. De todas maneiras, non sei por que, pensei que sería cousa boa arranxar a teima da pistola que meu pai conservara da milicia, que non podía ficar na casa, así que a tomei para a levar ao cuartel da Garda Civil e devolvela sen máis, non fora ser o demo. Fun cara alá e resultou que xusto na entrada, cando me estaba a rexistrar, atopei á bruxa de Inés, que regresara coa familia e que estaba a vivir naquela casa cuartel. Chamei por ela, Inés mirou para outro lado, intentei achegarme, un número botóuseme enriba e a pistola saíu rodando polo chan. Non recordo máis que os berros histéricos de Inés. Tres ou catro picoletos botáronseme enriba, esposáronme e metéronme nun calabozo medieval. Algo oín de tentativa de homicidio e tenencia ilícita, non estou moi seguro. Dixéronme que mañán chamarían ao avogado, pero tampouco non teño moita esperanza. Coma o maquinista arrepentido, é propio de min seguir afastándome do meu destino deitado na nostalxia; somos barcarolas, remataba o Grande Gatsby, que pesadamente pretenden navegar contracorrente, río arriba, camiño do pasado. Non é posible. Acabo de pechar os ollos neste xergón piollento e non tarda en aparecer polo horizonte o silencio mesto e abondoso que preludia a bufarada metálica do camión do lixo, traéndome coa súa cadencia familiar e disonante o único consolo que preciso, unha cantiga de arrolo que me leva ao lugar ao que pertenzo.