O cuadro

Chega ás nosas mans, por amable detalle da editorial Lobishome, o último libro do afamado escritor Venancio Vilatoro. Será de agradecer que aínda hoxe, nestes tempos convulsos, algunhas editoriais manteñan os vellos costumes de antano, e teimen en remitir ao crítico certas novidades que, non sendo por estes agarimos, un non compraría. Estes presentes, aclaramos, non turvan a obxectividade e neutralidade do profesional da crítica que, dono das súas verbas e escravo das súas conviccións, non ollará con máis simpatía á editorial que lle facilita o traballo, remitíndolle novos títulos, entre trinta e corenta novelas ao mes, do seu catálogo. Moito papel, pensará o leitor; pero non se me asusten nin se preocupen polo xuizo do profesional: cando un ten entrenado o ollo no estudo da teoría literaria, chegan vinte días para ler corenta novelas; sobre todo, estas noveliñas policiais tan de moda agora calificadas como ‘novela negra’. Calificación ben frívola, porque pouco teñen que ver estas coitadas tentativas editoriais cos clásicos da literatura ‘noir’, chamada así por influencia do cinema, ao recoller historias que un se maxinaba filmadas en ‘noir’, isto é, en branco e preto.

Venancio Vilatoro é escritor de miserias e mosterios; adoita amosar unha delicada técnica narrativa caracterizada pola descripción --detallada e microscópica ata o esgotamento-- das personaxes, sempre mergulladas en profundas crises existenciais que lles enfrontan a dúbidas agónicas na súa vida cotián. Con ocasión da súa primeira novela, chamada ‘A derradeira’, xa tivemos ocasión de sinalar esta particularidade do autor, que por desgracia lastra notablemente a coerencia da trama; naquela novela, como lembrará o leitor, Vilatoro suicidaba a todas as personaxes, un tras outra, sen unha mensaxe clara que transmitir. O leitor, segundo adianta na lectura, tan arrastrada e penosa, termina por desexar que se morran xa todos e, rematado o libro, concluirá se non sería máis axeitado telos matado na primeira páxina, e evitar tal enchente de dores, angurias, salaios e tristuras dunha xente que, no cabo, non fan nada, non actúan, non rexen, en fin, non aportan movemento argumental a un relato de horrores e queixumes.

Por desgraza, aquela primeira novela non fixo honor ao seu nome e foi secundada por outras que atoparon o favor do respetable. É interesante observar que o autor, sempre atento ás críticas xuiciosas, modificará algo o tratamento dos protagonistas que, aínda doentes de alma e maltratados pola vida, non deixan de se mover dun sitio para outro, indo de aquí para aló coma galiñas sen cabeza, facendo continuamente cousas, intrigando, amolando aos próximos, baduando cos veciños… En fin, tampouco acertou o autor con este enfoque tan simple, coma este crítico tivo ocasión de lle explicar a Vilatoro nalgunha crónica específica que moitos de vostedes terán en mente. A posible polémica que a miña humilde crónica xerou está, debo dicir, completamente esquecida. Vilatoro foi condenado, é certo, por inxurias contra a miña persoa, e houbo de borrar persoalmente o ‘graffiti’ que tivo a molestia de garatuxar no meu portal. Pero borrada a mensaxe, ficou borrado tamén na miña memoria o malfadado incidente, e así apresteime a ler a súa recente novela, que a editorial ven donosamente de me remitir.

Chámase ‘O cabrón’. Formalmente o argumento deste novo traballo ofrece unha perspectiva clásica na novela ‘negra’: unha fermosa muller acode a un detective privado non tendo noticias do seu marido despois dun mes de ausencia. Advírtese de contado que este lugar común foi escollido a mantenta polo autor para rachar co cerne máis profundo do ‘noir’, a traverso de insólitos xiros argumentais. O desaparecido resulta ser un crítico local de arte e literatura que, segundo se insinúa, daría título á novela. Facendo honor á súa característica mirada de detalle e perspicacia, a descripción física do home desaparecido amenaza ás veces en achegarse ao perfil de quen escribe esta crónica. Por sorte, nin teño o vicio da soberbia nin me orgullo do privilexio da paranoia, así que non caerei nesta falsa provocación que o autor me ofrece.

A argumento comeza sen moita sorpresa; o detective é convocado pola muller a analizar o ordenador persoal do desaparecido e, voilà!, resultará que o último arquivo visionado polo home correspóndese cunha escena pornográfica, de temática sadomasoquista, ambientada no lúgubre salón dun castelo medieval. Dende un análise de técnica literaria, parece prescindible todo este capítulo, en especial o sórdido ‘flash back’ que amosa ao crítico, na soedade do seu salón, preparándose a visionar aquela representación noxenta, o último que fixo denantes de desaparecer. Lamentable. A referencia á pornografía é clásica na novela ‘noir’, sobre todo entre autores sen moita maxinación que, non confiando no interese do argumento, tentan cachar ao leitor secuestrándolle os instintos máis atávicos. Se, polo demáis, coloca en postura indecorosa a alguén coñecido, o autor terá asegurado, se non o éxito, si polo menos a fama.

No video erótico parece estar a chave da desaparición daquel home, pero o detective non da sabido que pode ser. Lóxicamente terá que ser así, xa que este protagonista, verdadeiro trasunto do mesmo Vilatoro, é completamente lerdo, aparte de iletrado en cuestións de arte, cousa que, como se verá, derivará no aspecto central do argumento. A novela perde dous capítulos na néboa da confusión, sen saber o detective que facer, ata que recibe dun confidente unha nova sorprendente: de madrugada, roubaran un cuadro dun castelo do Ampurdán. O extraordinario da noticia estaría nas curiosas circunstancias do roubo, efectuado por un home, non identificado, que fora grabado por unha cámara de vixilancia baixando á carreira dende o castelo cargando ao lombo co cuadro roubado. Segundo aparecía na grabación, o ladrón corría completamente nu.

A imaxe do ladrón, correndo espido polo ‘pavés’ medieval, termando coas mans, baixo un tímido luar de outono, cun lenzo de grandes proporcións aporta, que dúbida cabe, algo de carga dramática a unha historia que amenazaba co letargo. O detective volve ver o video en cuestión, e advirte que na gótica habitación onde se rodara a deplorable escena campeaba un estraño cuadro pendurado na parede. No cuadro, unha moza camiña pola ribeira dun regato mirando con aceno lánguido y señardoso para a corrente, cabelo ceibo, brisa loira, man aberta no colo, ramallos de lirios y narcisos. Lóxicamente, o cuadro non chamara a atención dunha mente tan limitada coma a de Vilatoro, máis ocupada noutros detalles da ‘performance’. Non obstante, haberá que recoñecer un atisbo de lucidez no guionista desta ‘boutade’, xa que o detective intuirá que aquel roubo do cuadro podería estar vencellado coa ausencia do marido. De feito, o visionado da cinta grabada pola cámara ofrécelle a estrafalaria tese de que o ladrón sería o propio crítico desaparecido; novamente é lamentable que o autor incida de forma tan pouco escrupulosa en detalles tan miserentos que non buscan máis que a denigración persoal. O relato do visionado ben podía ter aforrado a flacidez das carnes, a verruga da illarga, as unllas tiñosas… Como dicimos, este crítico non caerá na provocación gratuita e bastarda deste aprendiz de escritor, que tería moito que aprender da contención do estilo, da serenidade da narración, no canto de deixarse levar por ramalladas de cursilerías inzadas de retruécanos e mixiricadas. 

Para explicar aquela imaxe estrafalaria, o autor fai ir ao detective a terras catalanas, onde este descubrirá que, nefecto, o castelo era alugado para rodar películas digamos ‘de adultos’, en lizgaira expresión digna de mellor contexto. Segundo o que terían contado as testemuñas, o autor do roubo sería un actor, xa maduriño, novo no mundo da pornografía, que teimara por participar nunha bacanal que sería filmada no salón do castelo. Ben pronto se viu o engano deste actor que, no medio da escena principal da película, na que participaban oito homes e catro mulleres, púxose en pe, correu para a parede, dependurou o cuadro e saiu a correr escaleiras abaixo, botando a perder todo o material, parece ser que de calidade, filmado ata o momento.

O detective, facéndose pasar por policía, pediu examinar as roupas do ladrón, abandonadas de xeito tan desairado, e atopou, garimosamente gardada nun sobre, unha misteriosa carta escrita en 1885. Na misiva, escrita en inglés, un home chamado Leighton ofrecía a unha persoa “who desired to possess one of my works” un cuadro que ven de rematar, polo considerable prezo de mil guineas. O detective averiguará despois de vinte páxinas que se trata dun autógrafo do gran pintor Frederic Lord Leighton, un dos máis asoballantes autores ingleses de finais de século, epígono, epítome e epílogo da irmandade prerrafaelita no camiño do modernismo. Na carta, o pintor ofrece a descripción do cuadro que vende, composto por “a figure of a beautiful girl, life size, half length, in an attitude of meditation by a stream”. O detective averiguará que aquel cuadro, titulado “Serenely wandering in a trance of sober thoughts”, fora exhibido en 1885 e, dende entón, se lle perdera a pista  misteriosamente...

‘Querida ninfa, en que divino momento do día locirás máis fascinante, cando te abandonas nos labirintos da expresión máis doce, ou cando serenamente paseas en trance de sobrios pensamentos?’… É evidente que o detective non lera a Keats.

A partires de aquí, a trama avívase; descóbrese que a carta estivera en venta por ebay e fora mercada polo crítico que, atando cabos entre a misiva e o video pornográfico (polo visto, a prodixiosa mente daquel home non apousaba nin siquera cando se desleixaba no vicio), chegara a conclusión de que no castelo estaba, nada menos, o cuadro perdido de Leighton. Pescudou o lugar de grabación e, non sabendo como entrar, fíxose pasar por actor e, aproveitando a confusión hormonal duns e a laxitude postorgásmica doutros, soubo ver o momento para coller o cuadro e sair liscando coma demo que fuxe.

Seguen a pasar cousas e cousas na novela, aínda que sen moito brío nin sustancia. Esculcando nos aeroportos, o detective é informado dun billete de avión a nome do crítico con destino Porto Rico, onde este viaxaría, deduce o autor, para vender o cuadro por un prezo astronómico. Nun grande erro de estructura narrativa, o Vilatoro non explicará na novela por que o ladrón escollera tal lugar. Que se lle perdera en Porto Rico? Para entender aquela iniciativa habería que ter explicado, cousa que Vilatoro non fai porque de parvo non o sabe, que en Porto Rico está aberto o Museo de Arte de Ponce, que se gaba en posuir a obra mestra de Frederic Leighton, ‘Flaming June’, e contar cos máis finos expertos na obra deste autor. Alá foi o ladrón, secomasí, para obter a validación da autoría e conseguir unha venta en óptimas condicións económicas.

Como lle sucede a outras obras de Vilatoro, a novela chega ao desenlace verdadeiramente esgotada de tanto balbordo; despois do clímax dubidoso do roubo do cuadro, a trama déixase cair amoladamente, sen forza, coma quen descende dunha quenlla dorido polas maniotas. Sen moita maxinación, Vilatoro relatará que, finalmente, o ladrón é descoberto e levado á prisión. Como? O crítico desaparecido retornará un día á casa, aportando unha escusa máis ben torpe da súa ausencia, pero non atopará a paz que buscaba. Pouco tempo despois é convocado a facer a crítica dun libro e, do xeito máis banal, termina por recoñecer na crónica ser el o autor do roubo. Este amago de final é, como se entende, completamente desasisado e absurdo, e estraga por completo a novela que, como era de temer, non acada o nivel mínimo para a súa publicación. Afortunamente para os autores, os editores son tan xenerosos coma boubexos.

O libro remataría cun epílogo en puro aldraxe: mentres o ladrón é levado para a cadea, o detective preséntalle ás súas conclusións á fermosa muller que lle encargou o traballo, que ven sendo a esposa do crítico. Nesta escena adoecida, o detective déixase cautivar pola beleza da muller e, despois de húmidas páxinas cheas de insinuacións, a parella mergúllase nunha noite arrebatada de sexo comentada, na sagaz escrita de Vilatoro, con todo xénero de procacidades. E por aquí xa non paso. O leitor non verá este final; ven a ser secuestrado pola autoridade xudicial en resposta a unha petición que non tiven máis remedio que plantexar; xa está ben, por favor. Na vista xudicial onde se ventilou, que fermosa palabra, a miña petición, o xuiz parecía estrañado. ‘Por que se sinte aludido, meu querido señor, por esta noveliña? Que lle importa que falen de cuadros, ladróns, mulleres fermosas e adulterios?’. Eu estaba pampo; o xuiz non parecía disposto a darme a razón! Pero é que non entendía nada? ‘Señor xuiz, por favor, non pode permitir ese final, a miña muller con ese home, por Deus bendito…’. O maxistrado retrucou: ‘pero a protagonista non é a súa muller, non si?’. Eu xa rinchaba de carraxe: ‘claro que o é, señor, a miña muller é a esposa do ladrón, como quere que llo diga?, a miña muller é a esposa do ladrón’.

En fin, xa o ven vostedes, para ver estimada a miña demanda tiven que confesar ao xuiz ser o autor daquel delicto, ser o ladrón daquela marabillosa xoia perdida. Conseguín o meu obxectivo de que non se publicara nada desta infamia pero, se queren que lles diga a verdade, nestes precisos momentos, cando estou a agardar que a policía veña por min, ese final secuestrado retorna unha e outra vez á miña cabeza a me atormentar cruelmente.