Pater

         Don Carlos Antonio de Vilacinza, quinto marqués de Castrorroso e señor de Valadares, foi unha personaxe única. Home de letras e armas, almirante e escritor, misterioso e apagado, caeu no esquecemento máis inxusto dun país que, como é sabido, non terma da súa historia porque gusta de repetila. Por iso, cando a Fundación Vilacinza me chamou para me encargar un traballo sobre o marqués, non dubidei en aceptar, aínda antes de saber cal sería o encargo.

         O traballo consistía en inventariar e catalogar a magnífica pinacoteca do marqués, que chegou a estar entre as mellores de toda España. O asunto semellaba interesante, por máis que adoecía dun importante atranco: a pinacoteca non existía. Desaparecera na brétema da historia, mutilada, esparexida, esvaída entre incendios, herdanzas, roubos e mudanzas. Non ficaba cadro ningún, pero a Fundación buscaba dar algo de luz a aquela mítica colección que gabara Claudio Coello.

Comecei polo arquivo de Simancas, onde acadei o testamento e o caderno de partillas do marqués, morto en 1680 á idade de cincuenta e dous anos, coas mandas usuais, encargo de misas e letanías diversas, para deixar todo as súas dúas fillas, agás as encomendas para as ánimas do Purgatorio e demáis compromisos ineludibles. Atopei o inventario de bens relictos e, para a miña satisfacción, aí viñan referidos todos os cadros da súa propiedade, nun total de sesenta e sete. Xa que logo, xa tiña o traballo feito: obras, todas descoñecidas e ignoradas de Alonso Berruguete, Diego de Urbina, Pedro Raxis, Sánchez Coello, e incluso un Greco que, se cadra, sería obra do seu fillo Xurxo. Pero o máis interesante viña ao final, onde a relación remataba cunha frase de solpor, negra e críptica: ‘e máis dous lenços de Pvga, hendidos a coiteladas, en ruyna’.

 

“Querido Carlos, como che vai a vida? O martes coincidín co Decano, que me comentou que traballabas nunha encomenda da Fundación Vilacinza vencellada coa desaparecida colección do marqués. A quen se lle ocurre? En fin, queríache dicir que hai un cadro da pinacoteca. Un dos tantos imitadores flamengos pintou sobre o 1660 o gabinete do marqués, que aparece sentado baixo unha parede ateigada cunha chea de obras. Como ben sabes, pola mitade do dezasete este tipo de traballos foi moi habitual, despois de que Teniers ‘o Novo’ puxera de moda eses absurdos artiluxios metapictóricos, máis cheos de fachenda que de arte. A pintura é propiedade do Ermitage, pero non se exhibe na actualidade. Unha aperta”.

 

Tan pronto recibín esta carta, decateime que o traballo sobre os cadros deixaba de ser interesante para se converter en fascinante. Escribín ao Ermitage, que non tardou en facerme chegar unha reproducción da obra descrita polo meu amigo. Baixo unha parede inmensa, o marqués contemplaba as súas posesións, penduradas senlleiras e fermosas, coma un rei contemplaría o mapa do seu reino. Boteille unha ollada aos cadros; todos descoñecidos e non inventariados. E entre todos, había dous que chamaban a atención; representaban un pai alporizado rifando sobre un neno. A escea ben podía ser familiar --chea de cotidianiedade lareira--, podía ser bíblica --se cadra o Abraham sobre Isaac--, ou ben heroica --quen sabe se Saturno disposto a engulipar ao seu fillo--, pero en realidade tanto tiña, porque o familiar sempre ten algo de bíblico e algo de heroico. Os cadros amosaban a inconfundible pegada de Antonio de Puga; trazo forte, tono cincento, rostros angulados e un tanto asimétricos, miradas esquivas e recendo a fogar. Con todo, o máis asoballante das obras era que as dúas eran exactamente iguais, unha e outra, o mesmo pai, o mesmo rapaz, o mesmo aceno de fiereza no pai, o mesmo xesto de medo no rapaz.

Aquilo non tiña explicación posible. Certo é que moitos pintores duplican a súa producción, pero que un artista faga dúas obras iguais e as venda ao mesmo comprador non ten sentido ningún. Non sabía como avanzar naquel misterio; precisaba máis información, se cadra sobre a compra dos cadros, pero estaba certo de non atopar nada. Volvín a Simancas e, case ao chou, ocurríuseme pedir as partillas do pai do marqués, Don Fernando de Vilacinza, sospeitando que, por cousa da idade, quen tería mercado as obras podería ser o cuarto marqués, e non tanto o quinto. E acertei; no inventario deixado por Don Fernando á súa morte xa figuraban aqueles cadros misteriosos, cunha referencia marabillosa: ‘Item digo, que deixa ‘Pater odiante’ obra e lenço de Antonius de Pvga. Item digo, que deixa ‘Pater simulante’, obra e lenço de Antonius de Pvga’.

Daquela, xa entendín todo, a mensaxe, o xogo e a desesperanza. Nunha das obras, o pai odia ao seu fillo; coa boca aberta e ollos vidrados, bérralle ao malpocado que se aniña nun recuncho do encadre, mentres a figura do pai invade e sobarda o espazo do neno. O cativo ergue a manciña, pero o perfil do proxenitor, coma unha palmeira vimbeada polo vento, ameaza debruzarse sobre del. O pai que odia. No outro cadro, o pai ama tenramente ao seu fillo, pero o disimula; coa boca aberta e ollos vidrados, téntalle transmitir ao neno as propias ensinanzas da maturidade, advertíndolle dos perigos do mundo. Desesperado porque o rapaz non entende, o pai bérralle os mandamentos, as leccións de amor que farán do neno un home de proveito. O cativo ergue a manciña, pero o perfil do proxenitor, coma unha palmeira vimbeada polo vento, ameaza debruzarse sobre del. O pai que ama pero non se lle nota. Velaí a enorme diferencia entre estas dúas obras, que apareceron acoiteladas e arruinadas tras a morte do marqués; velaí o abismo entre as realidades reflectidas nestes cadros. Fondamente diversos na inspiración e sentimento, pertencentes cada un delas a universos opostos, son nembergantes unhas obras idénticas. Non hai diferencia ningunha. Dende algún escuro soto do Ermitage, o marqués contempla as obras xemelgas cun sorriso xeneroso; segundo a datación facilitada polo museu, cando o marqués pousaba orgulloso diante das súas obras aínda non era pai.